Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-02T03:26:34.035216+00:00

Мухаддес Китап: Аюп

Мухаддес Китап: Аюп

1. Алғы сөз

1. Аюп

1. Қосымша материаллар

МУХАДДЕС

КИТАП

Мухаддес Китапты аўдарыў институты

2022

МУХАДДЕС КИТАП

Қарақалпак тилиндеги Мухаддес Китаптың электрон ҳәм аудио нусқаларын Мухаддес Китапты аўдарыў Институтының сайтынан жүклеп алыўға болады: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/cyrl

Сөзликтеги сүўретлемелер:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Сызылмалар ҳәм сүўретлемелер:

Мухаддес шатыр; Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

© ӨзМКЖ, 2006

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Карталар:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-309-9

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Алғы сөз

Алғы сөз

Сизлерге Мухаддес Китаптың қарақалпақ тилине аўдарылған барлық китабын усынып атырмыз. Мухаддес Китап 66 китаптан ибарат болып, грек тилинде Библия деп аталады ҳәм бул «китаплар» деген мәнини билдиреди. Усы китаплардың базылары «Таўрат», «Забур» ҳәм «Инжил» атамалары менен халқымыз арасында кеңнен танылған.

Мухаддес Китап – бул инсан тарийхындағы ең уллы китаплардың бири болып, әййемги халықлардың өмири ҳаққында айрықша түсиник береди. Сондай-ақ, бул тарийхый баҳалы документтен де жоқары, өйткени Мухаддес Китап Қудайдың инсанлар менен болған қарым-қатнасы, Қудайдың Өзи ҳаққында ашып бериўи ҳәм Өзиниң еркин билдириўи туўрысындағы жазыўлар. Бул Китап адам болып туўылған Қудайдың Сөзиниң өмири ҳәм тәлими ҳаққында гүўалықты усынады. Мухаддес Жазыўдың толық мәниси тарийхый яднама сыпатында ямаса әдебийлик усылына баҳа бериў ушын оқыйтуғынларға ашылмайды, ал оны Жаратыўшымыз Өз халқына не айтатуғынын билиўди қәлеп оқығанлар ушын ашылады.

Мухаддес Китап еки бөлимнен: Ески Келисимнен ҳәм Жаңа Келисимнен ибарат.

Ески Келисим 39 китаптан ибарат болып, әййемги еврей ҳәм арамей тиллеринде жазылған. Көплеген алымлардың пикири бойынша, Ески Келисим китаплары б. э. ш. дәўирде, яғный Ийса туўылмастан алдынғы дәўирде бир ярым мың жыл даўамында жазылған. Ески Келисимниң әййемги еврейше тексти бизлердиң дәўиримизге дейин жетип келген, себеби әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилген.

Ески Келисим – бул әййемги китаплардың жыйнағы болып, тек ғана диний китаплар емес, ал мәденият ҳәм тарийхты өз ишине алып, Қудайдың Израил халқы менен болған қарым-қатнасын сәўлелендиреди. Булар яҳудийлер ушын да, масийхыйлар ушын да мухаддес китаплар болып есапланады. Биринши бес китап «Таўрат», ал базыда «Муўсаның бес китабы» деп аталады, себеби Қудай Өзи таңлаған Израил халқына Муўса арқалы Өз нызамларын жибереди. Таўраттың биринши китабында Қудайдың дүньяны ҳәм ондағы барлықты жаратқаны ҳаққында ҳәм Қудайдың буйрығын бузып, адамзатты гүнаға батырған Адам-ата менен Ҳаўа-енени жаратқаны ҳаққында сөз етиледи. Таўраттың кейинги төрт китабында Израил халқының Мысыр жеринде 400 жыл даўамында қуллықта азап шегиўи, қуллықтан азат болыўы, Қудай ўәде қылған Қанан жерине қарай жол жүриўи ҳәм Қудайдың Муўса арқалы берген Мухаддес Нызамлары менен баслы буйрықлары ҳаққында айтылады. Усыдан кейинги китапларда израиллылардың өзлерине ўәде қылынған Қанан жерин басып алыўы, ол жердеги израиллылардың өмири, Израил патшаларының алып барған урыслары, олардың табыслары ҳәм жеңилислери ҳаққында сөз етиледи.

Ески Келисимде бийлер, Израил патшалығындағы пайғамбарлар, басқа халықлар менен байланыслы ўақыялар ҳаққында айтылған тарийхый китаплар менен бирге, нәсият, поэма ҳәм келешек ҳаққында жазылған пайғамбаршылық китаплары да бар. Пайғамбаршылық китапларында Қудайдың Өз сөзине садықлығы айтылады. Израил халқы Қудайдан алыслағанда ескертилип, келешекте болатуғын таң қаларлық ҳәм қорқынышлы ўақыялар ҳаққында алдын ала сөз етиледи. Және де, бул китапларда Қудайдың Өз халқын қайта тиклеў ушын берген ўәдеси ҳәм халықтың келешектеги үмити ҳаққында да айтылады.

Ески Келисим және де, Забур китабын өз ишине алады. Бул китап Қудайды алғыслаў жырларынан, қосық қатарларынан, дуўа ҳәм жалбарыныўлардан ибарат. Соның менен бирге, Аюп, Сулайманның ҳикметлери, Ўазшы китаплары терең философиялық пикирлерден, даналық ҳәм афоризм, яғный өткир сөзлерден, ақыл ҳәм нәсиятлардан ибарат.

Жаңа Келисим, яғный Инжил 27 китаптан ибарат болып, булар әййемги грек тилинде Ийса Масийх туўылғаннан кейинги дәўирде, б. э. І әсириниң ақырына дейин жазылған. Әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилгенликтен, ҳәзирги дәўирге жетип келген. Жаңа Келисимниң биринши төрт китабы Хош Хабардан ибарат болып, онда дүньяның Қутқарыўшысы Ийса Масийхтың өмири, тәлими, өлими, қайта тирилиўи ҳәм аспанға көтерилиўи ҳаққында сөз етиледи. Кейин Елшилердиң ислери китабында Ийса аспанға көтерилгеннен соң масийхый жәмәәтлериниң биринши жыллары ҳәм Оның шәкиртлериниң Хош Хабарды Рим империясы бойлап қалай жәриялап баслағаны ҳаққында айтылады. Буннан соң Масийхтың елшилери тәрепинен масийхыйлар жәмәәтлерине ҳәм айырым адамларға қарата жазылған хатлар орын алған. Хатларда елшилер исениўшилерди исенимде беккем болыўға жигерлендиреди ҳәм Қудайға ылайықлы өмирде жасаўдың жол-жорықларын көрсетип, үгит-нәсиятлар береди. Жаңа Келисимниң ақырғы китабы – бул Юханға Қудай тәрепинен көрсетилген Аян. Бунда Қудай Өзине қарсы турған күшти жеңип шығыўы, Масийхтың ақыретте жер жүзине қайта келиўи, дүньяның ҳүким етилиўи ҳәм дүньяның ақыры ҳаққында астарлы сөзлер менен баян етиледи.

Мухаддес Китапта баян етилген көп ўақыялар батыс Азияда болып өткен болса да, ондағы бийбаҳа ҳикметлер дүнья бойлап жайылып, көп халықлардың мәдениятын байытты. Адамзат тарийхында басқа китапларға қарағанда Мухаддес Китап көп тиллерге аўдарылған. Толық Мухаддес Китап бүгинги күнге дейин 700 ден аслам тиллерге, ал ишиндеги базы китаплар шама менен 3500 тилге аўдарылған.

Қолыңызға услап турған бул аўдарма Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) менен аўқамлас топары тәрепинен аўдарылып, тексериўден өткерилди. Бул үлкен исти әмелге асырыў ушын жыллар даўамында көплеген адамлар өз ўақытларын аямай, тынымсыз мийнет қылды. Тек ғана аўдарыўшылар емес, ал редакторлар, филолог ҳәм бир неше тил маманлары жазыўлардың сапалы болыўы ушын жәрдем берди.

Жаңа Келисим, Жаратылыс, Рут, Эстер ҳәм Юнус китаплары алдын да басып шығарылған еди. Толық Мухаддес Китапқа киргизиў ушын бул китаплар қайта көрип шығылды.

Мухаддес Жазыўды түсиниўге жәрдем бериў ушын, Мухаддес Китаптың артқы бөлиминде сөзлик, сүўретлемелер, карталар, диаграммалар ҳәм тағы да басқа қосымша материаллар берилген. Солардың ишинде әййемги қолжазбалардағы айырмашылықларды көрсететуғын дизим де бар. Мухаддес Китаптың текстлеринде берилген жулдызшалар (*) усы дизимге силтеме береди.

Және де, электрон түриндеги Мухаддес Китапты интернеттеги www.ibt.org.ru/muxaddes-kitap сайтынан таба аласыз. Бул электрон оқыў қуралларын компьютер ҳәм уялы телефон сыяқлы үскенелерге жүклеп алып, олардан пайдаланыўыңызға болады.

Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) Китаплар Китабын қарақалпақ тилинде баспаға таярлаў ушын қатнасқанлардың ҳәммесине өз миннетдаршылығын билдиреди.

Бизлердиң үмитимиз ҳәм дуўамыз мынадан ибарат: бул аўдарма қарақалпақ халқына Қудайдың даўысын, Қудайдың Хош Хабарының толықлығын жеткерип, адамлардың Оған исениўине ҳәм усы Хош Хабар бойынша өмир сүриўине жәрдем береди.

Қудай Таалаға шүкирлер айтамыз ҳәм миннетдаршылығымызды билдиремиз. Жалғыз Қудайға алғыс-мақтаўлар болсын!

Аюп

Аюп

1. Алғы сөз

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

Алғы сөз

Аюп китабы

Китап ҳаққында мағлыўмат

Аюп китабында сөз етилген ўақыялар қайсы дәўирде жүз бергени белгисиз. Бул китаптың тийкарында барлық заманлар ушын тийисли болған мынадай сораў жатады: Не ушын Қудай ҳақ адамлардың азап шегиўине жол қояды?

Аюп жүдә бай адам болып, шын жүректен Қудайға сыйынады. Ол тек жақсы инсан ғана емес, ал Қудайға садық, ҳақ адам болады. Бирақ шайтан Аюпты Қудайға жаманлап, Аюп Қудайдан алып атырған берекети себепли Оған хызмет етип атыр, деп айтады. Соннан кейин, Қудай шайтанға Аюпты сынап көриўине рухсат береди. Ол шайтанға Аюпты байлығынан, перзентлеринен ҳәм денсаўлығынан айырыўға рухсат береди. Сонда да Аюп Қудайға садық қалады.

Аюптың басына аўыр күн түскенде, үш досты оны жубатыўға келеди. Олар денсаўлық ҳәм абаданшылық – Қудайдың жарылқаўының белгиси, деп исенеди. Аюп денсаўлығынан да, абадан өмиринен де айырылғаны ушын, олар Аюпқа, Қудай сени қандай да бир гүнаң ушын жазалап атыр, деп айтады. Аюп болса өзиниң айыпсызлығын айтып, досларының сөзлерин орынсыз деп биледи. Аюп дослары менен көп тартысады, деген менен, еки тәреп те бир-бириниң сөзлериниң надурыс екенин тастыйықлай алмайды. Ақыры олар тартысыўды тоқтатады. Тартысыў даўамында қатты азап шегип атырған Аюп бир неше рет Қудайға жалбарынып, өзиниң не ушын қыйналып атырғанын түсиндириўди талап қылады. Бирақ Қудай оның бул сораўына жуўап бермейди. Керисинше, Аюпқа көринип, Өзиниң уллы ислери ҳаққында айтады.

Китаптың ақырында Аюптың абаданшылығы, және перзентлер көретуғыны ҳәм алдынғыдан еки есе көп байлық арттырғаны ҳаққында сөз етиледи. Нәтийжеде Аюп басынан кеширген азап-ақыретлер арқалы Қудайдың пүткил барлықтың үстинен жалғыз ҳүкимдар екенин билип алады, ҳәр қандай шараятта да тек Қудайға сыйыныў кереклигин тән алады.

Бул китап бизлерге өмиримиздиң ең аўыр демлеринде де жалғыз Қудайға үмит байлаўды ҳәм тек ғана Оған сүйенип жасаўды үйретеди.

1

Аюп ҳәм оның шаңарағы

1^1Ус үлкесинде Аюп атлы бир адам жасайтуғын еди. Ол минсиз ҳәм әдил болып, Қудайдан қорқатуғын, жаманлықтан аўлақ жүретуғын адам еди+. 2Аюптың жети улы ҳәм үш қызы бар еди. 3Ол жети мың қой, үш мың түйе, бес жүз жуп өгиз, бес жүз урғашы ешек, сондай-ақ, жүдә көп хызметшилерге ийе болып, шығыс халықлары арасында ең бай адам еди+.

4Аюптың уллары үйлеринде гезек пенен зыяпат берип, өзлери менен ишип-жеў ушын, үш апа-сиңлисин де мирәт ететуғын еди. 5Зыяпат тамам болғаннан кейин, Аюп балаларын шақыртып алып, пәклениў рәсиминен өткеретуғын еди. Ол улларым ишлеринен Қудайға тил тийгизип, гүна ислеп қойған болыўы мүмкин, деп ойлап, азан менен олардың ҳәр бири ушын жандырылатуғын қурбанлық беретуғын еди. Аюп бәрқулла усылай ислейтуғын еди+.

Аюптың дәслепки сыналыўы

6Бир күни иләҳий барлықлар Жаратқан Ийениң алдына келгенде, олар менен бирге шайтан да келген еди+. 7Жаратқан Ийе шайтаннан:

– Сен қай жерден киятырсаң? – деп сорады.

Шайтан Жаратқан Ийеге:

– Мен жер бетин гезип, оның ҳәмме жерин айланып шықтым, – деп жуўап берди+.

8Жаратқан Ийе шайтанға:

– Қулым Аюпқа сер салдың ба? Жер бетинде ол сыяқлы минсиз, әдил, Меннен қорқатуғын ҳәм жаманлықтан аўлақ жүретуғын адам жоқ, – деди.

9Сонда шайтан Жаратқан Ийеге былай деп жуўап берди:

– Аюп Сеннен бийкардан-бийкарға қорқады деп ойлайсаң ба? 10Оның өзин, үй-ишин ҳәм барлық ийелигин қорғап жүрген Өзиң емессең бе? Сен оның қолы тийген ҳәр бир иске берекет берип атырсаң. Оның пада ҳәм сүриўлери пүткил үлкеге жайылған+. 11Бирақ қолыңды созып, оған тийисли болғанның ҳәммесин жоқ қылсаң, онда ол жүзиңе тик қарап, Саған нәлет айтады+.

12Жаратқан Ийе шайтанға:

– Яқшы, Аюпқа тийисли болғанның ҳәммесин сениң қолыңа беремен, бирақ оның өзине зыян тийгизбе, – деди.

Солай етип, шайтан Жаратқан Ийениң дәргайынан кетти.

13Бир күни Аюптың уллары менен қызлары үлкен әжағасының үйинде зыяпат берип, шарап ишип отырған еди. 14Сонда бир хабаршы жуўырыўы менен Аюпқа келип, былай деди:

– Өгизлериңиз жер айдап, ешеклер олардың қасында отлап жүрген еди. 15Бирден шебалы басқыншылар ҳүжим жасап, хызметшилериңиздиң ҳәммесин қылыштан өткерди ҳәм малларды айдап алып кетти. Бул хабарды сизге жеткизиў ушын, жалғыз мен ғана қашып қутылдым+.

16Ол сөзин тамамлап үлгермей-ақ, басқа бир хабаршы келип, былай деди:

– Аспаннан Қудайдың жалыны түсип, қойларыңыз бенен шопанларыңыз жанып, күлге айланды. Бул хабарды сизге жеткизиў ушын, жалғыз мен ғана аман қалдым+.

17Сол адам сөзин тамамлап үлгермей-ақ, үшинши хабаршы жетип келип былай деди:

– Калдейлер үш топар болып келип, түйелердиң падасына тасланды. Олар барлық падашыларды өлтирип, түйелерди айдап кетти. Бул хабарды сизге жеткизиў ушын, жалғыз мен ғана қашып қутылдым+.

18Ол усы сөзлерди айтып турғанда, басқа бир хабаршы келип, былай деди:

– Сизиң ул-қызларыңыз үлкен әжағасының үйинде аўқатланып, шарап ишип отырған еди. 19Бирден шөл тәрептен күшли даўыл көтерилип, жайды төрт тәрепинен соққылай баслады. Үй қулап, оның ишиндегилердиң ҳәммеси өлди. Бул хабарды жеткизиў ушын, жалғыз мен ғана аман қалдым.

20Сонда Аюп орнынан турды да, қайғыдан шапанын жыртты ҳәм шашын алдырып таслады. Кейин ет бетинен жерге жығылып, сыйынды+. 21Ол былай деди:

– Анамның қурсағынан жалаңаш шыққан едим,
Бул дүньядан да жалаңаш қайтаман.
Жаратқан Ийе берди, Жаратқан Ийе алды,
Жаратқан Ийениң атына алғыслар болсын!+

22Сонша ис болып өтсе де, олардың ҳеш биринде Аюп гүна ислемеди, Қудайды да айыпламады.

2

Аюптың екинши рет сыналыўы

2^1Басқа бир күни иләҳий барлықлар Қудайдың алдына және келгенде, Оның дәргайында турыў ушын, шайтан да олар менен бирге келген еди+. 2Сонда Жаратқан Ийе шайтаннан:

– Сен қай жерден киятырсаң? – деп сорады. Шайтан Жаратқан Ийеге:

– Мен жер бетин гезип, оның ҳәмме жерин айланып шықтым, – деп жуўап берди.

3Жаратқан Ийе шайтанға:

– Қулым Аюпқа сер салдың ба? Жер бетинде ол сыяқлы минсиз, әдил, Меннен қорқатуғын ҳәм жаманлықтан аўлақ жүретуғын адам жоқ. Қара, ол еле минсизлигинде беккем турыпты. Ал сен болсаң, айыпсыздан айыпсыз оны жоқ қылыў ушын Мени ийтермеледиң, – деди.

4Сонда шайтан:

– Етке ет дегениндей, адам өз жаны ушын қолындағысының бәрин береди. 5Қолыңды созып, ет пенен сүйегине зыян тийгизип көр, сонда Аюп жүзиңе тик қарап, нәлет айтады, – деди.

6Жаратқан Ийе шайтанға:

– Яқшы, оны сениң қолыңа беремен, тек оның жанын алма, – деди.

7Солай етип, шайтан Жаратқан Ийениң дәргайынан шығып кетти ҳәм Аюпты басынан аяғының ушына дейин аўыртатуғын жара менен қаплап таслады+. 8Сонда Аюп күлдиң ортасында отырып, гүзениң сынығы менен жараларын қасып отырған еди+.

9Ҳаялы оған келип:

– Сен еле минсиз болыўға тырысып атырсаң ба? Оннан да Қудайды нәлетлеп, кейин өлип қала ғойсеш, – деди.

10Аюп оған:

– Сен ақылсыз ҳаяллар сыяқлы сөйлеп турсаң. Сонда не, бизлер Қудайдан тек жақсылықты қабыл етип, жаманлықты қабыл етпеўимиз керек пе? – деп жуўап берди.

Соншама азап шексе де, Аюптың аўзынан гүна болғандай сөз шықпады+.

Аюптың үш достысы

11Аюптың үш достысы: теманлы Элифаз, шуўахлы Билдад ҳәм наамалы Софар Аюптың басына түскен бахытсызлықлары ҳаққында еситкенде, жасап турған жерлеринен шықты ҳәм бир жерде ушырасып, жолға атланды. Олар Аюптың қайғысын бөлисип, оған тәселле бериў ушын оның жанына келди+. 12Дослары Аюпты узақтан көрип, оны зорға таныды. Сонда олар зар еңиреп жылады, кийимлерин жыртып, аспанға қарай топырақ шашып, оны басларына да септи+. 13Дослары жети күн, жети түн Аюп пенен бирге қара жерде отырды. Ҳеш бири оған бир аўыз сөз сөйлемеди, олар Аюптың соншелли қатты қыйналып атырғанын көрип турған еди+.

3

Аюптың тилге кириўи

3^1Ақыры Аюп тилге кирип, өзиниң дүньяға келген күнин нәлетледи. 2Ол былай деди:

3– Жоқ болсын мен туўылған күн,
«Бойына бала питти» деген түн!+
4Сол күн түнекке айланып қалсын!
Аспандағы Қудай да ол күнди еслемесин,
Жарық та сол күнге сәўле шашпасын.
5Сол күнди тас түнек қараңғылық ийелеп алсын,
Жүзин қара бултлар қаплап алсын,
Қараңғылық сол күнниң ҳүрейин ушырсын.

6Аўа, сол түнди тас түнек қараңғылық жутып жиберсин,

Ол жыл күнлери арасында саналмасын,

Айлардың биреўине де кирмесин.

7Сол түн қысыр болсын,

Онда ҳеш бир шадлық ҳаўазы еситилмесин.

8Күнлерди нәлетлейтуғынлар,

Лиўятанды[*] оята алатуғынлар,

Сол түнди ғарғасын.

9Оның таң жулдызлары сөнип қалсын.

Жарықлықты күтсин, бирақ ол келмесин,

Таң шуғласын көрмесин.

10Өйткени усы азапты көзлерим көрмеўи ушын,

Сол түн анамның қурсағын жаппады.

11Не ушын туўылып атырып, өлмедим екен?

Ямаса туўыла сала, демим таўысылмады екен+?

12Мени неге дизесине алып отырды?

Неге мени емизди екен?

13Солар болмағанда, ҳәзир тыныш жатқан болар едим,

Уйықлап тыным тапқан болар едим.

14Қарабақаналарды өзлерине қайта тиклеп алған,

Дүнья патшалары ҳәм кеңесгөйлери менен бирге болар едим.

15Ямаса үйлерин гүмиске толтырған,

Алтынға бай ҳүкимдарлар менен бирге болар едим.

16Ямаса не ушын өли туўылған бөпе сыяқлы,

Күн нурын көрмеген нәресте сыяқлы көмилмедим+?

17Ол дүньяда залымлар жаманлық қылыўды тоқтатады,

Ҳарыққанлар да тыным табады.

18Ол жерде тутқынлар да тынышлықтан рәҳәт алады,

Қадағалаўшылардың бақырысларын еситпейди.

19Уллы да, киши де бардур ол жерде,

Қул болса, хожайынынан азат.

20Не ушын азап шегип жүргенге нур,
Ал қайғыға батқанға өмир бериледи екен+?
21Олар өлимин күтеди, бирақ ол келмес,
Әжелин көмилген ғәзийнеден де бетер излер+.
22Егер әжелин тапса,
Олар қуўанышқа бөленип, шадланар еди+.
23Жолын көре алмайтуғын адамға,

Қудай айнала дөгерегин қараңғылық пенен қоршаған адамға,

Не ушын өмир берилер екен+?

24Нан жеўдиң орнына гүрсинемен,

Аҳыў-налам суў киби ақпақта.

25Неден қорққан болсам, сол жүз берди,

Неден қәўетерленген болсам, сол басыма түсти+.

26Маған тынышлық та, тыным да, рәҳәт те жоқ,

Басыма ғаўасатлы күн туўды.

4

Элифаздың биринши сөзи

4^1Сонда теманлы Элифаз Аюпқа былай деди:

2– Егер биреў саған сөз айтпақшы болса,

Саған аўыр батпай ма?

Ақыры, ким сөйлеўден өзин тыйып тура алады?

3Еслеп көр, сен көплерге тәлим берер,

Ҳәлсизлерди жигерлендирип, күш берер едиң+.

4Сениң сөзлериң жығылғанға тирек болып,

Дизелери қалтырап, ҳәлсирегенлерге күш беретуғын еди.

5Ал енди сол нәрселер өз басыңа түскенде,
Түскинликке түсип қалыпсаң,
Өзиң бахытсызлыққа ушырағанда,
Руўхың түсип кетипти.
6Қудайдан қорқыўың – исенимиңниң,
Минсиз жасаўың – үмитиңниң белгиси емес пе+?

7Ойлап көрши: қашан айыпсыз адам набыт болып,

Әдил адам жоқ қылынған еди+?

8Мениң көргеним мынаў: ким жаўызлықты шүдигарлап,

Ғам-қайғы туқымын ексе, соны орып алады+.

9Олар Қудайдың үплеген деминен набыт болады,

Оның ғәзебиниң даўылынан жоқ болады+.

10Арысланлар ақырып, ырылдассын,

Бирақ Қудай жыртқыш арысланлардың тислерин сындырады.

11Сонда арыслан олжасыз өлип кетеди,

Жетим қалған балалары тарап кетеди.

12Маған жасырынша бир сөз келди,
Сыбырлысы қулағыма шалынды.
13Түнги тәшиўишли түстен туўған ойлар ишинде,
Адамлар қатты уйқыға шүмген ўақытта,+
14Мени қорқыў бийлеп алып, қалтыратпа басты,
Пүткил денем ләрзеге келди+.
15Самал бетимди сыйпап өтти,
Сонда төбе шашым тик турды.
16Бир сүлдер турғандай болды,
Бирақ мен оның не екенин түсинбедим.
Көз алдымда бир тулға пайда болды,

Тынышлық ҳүким сүрди ҳәм мен өлпең даўысты еситтим:+

17«Адамзат Қудайдың алдында әдил бола ала ма?

Адам өз Жаратыўшысының алдында пәк бола ала ма+?

18Қудай, ҳәтте, Өзиниң аспандағы хызметшилерине де исенбейди,

Ҳәтте, периштелеринен де кемшилик табады+.
19Сонда тийкары топырақтан болған,
Ылайдан жаратылған,

Жәнликтей аңсат женшилип қалатуғынларға не болады?

20Олар күн шыққаннан ымырт жабылғанға шекемги аралықта набыт болады,

Олардың мәңгиге жоқ болғанын байқамай да қаласаң.

21Олардың шатырларының ишиндеги жиплери үзилген,

Даналықтан хабарсыз өлип кетеди»+.

5

Элифаз сөзин даўам етеди

5^1– Ал енди, Аюп, шақырғың келсе, шақыр!

Саған жуўап бергендей, биреў бар ма екен?

Периштелердиң қайсысынан жәрдем сорамақшысаң+?

2Ашыў-ғәзеп ақмақты набыт қылар,
Күншиллик саданы өлтирер,+
3Мен ақмақтың тамыр жайғанын көрдим,
Бирақ тосаттан оның үй-иши ғарғысқа ушырады.
4Оның балалары аманлықтан аўлақ болар,
Ҳүким ўақтында езилер,
Бирақ оларды жақлайтуғын ҳеш ким болмас.
5Оның зүрәәтин ашлар жеп қояр,
Ҳәтте, тикенлер арасында өскенлерин де.
Ашкөзлер мал-мүлкин де алып кетер.
6Жаўызлық жерден өсип шықпайды,
Ғам-қайғы да атызда өспейди.

7Деген менен, от ушқынының жоқары қарап ушқаны сыяқлы,

Азап шегиў ушын туўылар инсан.

8Бирақ мен Қудайды излеген,

Даўа-арзымды Оған тапсырған болар едим.

9Ол ақылға сыймайтуғын, уллы ислерди ислеп,

Сансыз кәраматлар көрсетер+.

10Ол жер бетине жаўын жаўдырып,

Атызларды суўғарар+.

11Ол төмен аўҳалдағыларды жоқары көтерип,

Қайғыға батқанларды қәўипсизликке шығарар+.

12Ол ҳийлекерлердиң нийетлерине тосқынлық жасап,

Оларды табыстан маҳрум етер.

13Ол даналарды өзлериниң мәккарлығы арқалы қолға түсирип,

Ҳийлекерлердиң ойларын пушқа шығарар+.

14Күндиз олар қараңғылыққа тап болар,

Тал түсте де түндегидей сыйпаланып жүрер+.

15Қудай жарлыны жаманлардың ашшы сөзлеринен,

Күшлилердиң қолынан қутқарар+.

16Солай екен, кәмбағалларда үмит бар,

Наҳақлардың аўзы жабылар+.

17Қудай ескертип, дүзететуғын адам қандай бахытлы!

Сонлықтан Қүдирети күшли Қудайдың үгит-нәсиятын писент етпей жүрме+.

18Ол жаралайды ҳәм Өзи оны таңады,

Ол зыян келтиреди, бирақ Өз қолы менен шыпалайды+.

19Ол сени алты бахытсызлықтан қутқарады,

Жетинши апат та саған зыян келтире алмайды+.

20Ашаршылықта өлимнен,

Урыста қылыштан сақлайды+.

21Ол сени тил бәлесинен қорғайды,

Апат келгенде қорқпайтуғын боласаң+.

22Ўайраншылық ҳәм ашлық үстинен күлетуғын боласаң,

Жабайы ҳайўанлардан да қорқпайтуғын боласаң.

23Даладағы таслар менен тил табысасаң,

Жабайы ҳайўанлар да сениң менен татыў болады.

24Сен үйиңниң қәўипсизлик ишинде екенин билесең,

Сүриў ҳәм падаларыңды көзден өткергениңде,

Ҳеш нәрсеңниң жоғалмағанын көресең.

25Сениң сансыз балаларың болады,

Урпағың жер бетиндеги шөп сыяқлы мол болады+.

26Өз ўақтында буўылған бийдай баўы киби,

Жасарыңды жасап, қәбириңе киресең+.

27Мине, бизлер буны изертледик, ҳәммеси ҳақыйқат екен,

Усыларды тыңлап, қабыл қыл.

6

Аюптың жуўабы

6^1Сонда Аюп былай деп жуўап берди:

2– Аҳ, егер мениң шегип атырған қайғым өлшенип,

Мен көрген апатшылық тәрезиге тартылса еди!

3Олар теңиз қумынан да аўыр болар еди.

Сонлықтан ойланбай сөйледим+.

4Қүдирети күшли Қудайдың оқлары денеме қадалды,

Руўхым олардың зәҳәрин ишпекте,

Қудай жиберген қорқыныш маған қарсы сапқа дизилген+.

5Қуланның жайлаўда оты мол болса, аңқырар ма еди?

Ямаса өгиз ақырының басында мөңирер ме еди?

6Аўқаттың дузсыз дәми бола ма?

Ямаса мәйектиң ақ уўызында дәм бар ма?

7Бундай аўқатлардан дәм татқым келмейди,

Ондай аўқатлардан жүрегим айныйды.

8Егер тилегим орынланып,
Қудай әрманыма жеткизсе еди!
9Қудай мени езип тасласа еди,
Қолын созып жанымды алса еди!+
10Сонда мен жубаныш табар едим,
Қатты аўырып атырсам да, қуўанар едим.

Себеби мен мухаддес Қудайдың сөзлеринен жүз бурмадым.

11Күшти қайдан табаман күтетуғындай?

Ақыбетим не болар сабыр қылатуғындай?

12Мениң күшим тастан ба еди?

Ямаса денем темирден бе еди?

13Өзиме өзим жәрдем бергендей күшим қалды ма?

Табыс та мени тәрк етти.

14Достына мийрим көрсетиўден бас тартқан адам,

Қүдирети күшли Қудайдан қорқыўдан ўаз кешкен адам болады.

15Досларым, сизлер де қурып қалған сай киби турақсызсыз,

Ағып кететуғын сай суўларына уқсайсыз+.

16Олар муз еригенде ылайланып тасып,

Қар суўларына толып кетеди.

17Бирақ қурғақ мәўсимде олардың суўлары тартылып,

Ыссыда жоқ болып кетеди.

18Кәрўанлар суў излеп, бағытын өзгертер,

Шөлге кирип кетип, набыт болар.

19Тема журтының кәрўанлары суў излер,

Шеба журтының саўдагерлери үмит пенен қарар+.

20Олар өз үмитине алданар,

Сол жерге келип, албырап қалар.

21Сизлер де мен ушын сол сайлар сыяқлысыз,

Мениң қорқынышлы аўҳалымды көрип, ҳүрейиңиз ушып кетти.

22Мен сизлерден саўға сорап па едим?

Ямаса мен ушын байлығыңыздан төлем төлең дедим бе?

23Мени душпан қолынан қутқарың деп жалындым ба?

Ямаса қарақшылардың қолынан мени сатып алың дедим бе?

24Маған үйретиң, үндемей турайын,

Көрсетиңлер, мен неде алжастым?

25Туўры сөз қандай ашшы!

Бирақ сизлердиң айыплаўларыңыз нени дәлиллейди?

26Сизлер мениң сөзлеримди дүзетпекшимисиз?

Езилген адамның сөзлерин итибарға ылайықсыз деп санайсызлар ма+?

27Сизлер, ҳәтте, жетимлер ушын шек таслаўдан,

Досларыңызды саўдаға салып, сатыўдан тайынбас едиңиз.

28Енди өтинемен, маған қараңлар,

Бетиңизге қарап, өтирик сөйлемеймен ғой.

29Райдан қайтың, енди әдалатсыз болмаңлар,

Райдан қайтың, мен ҳақпан!

30Ямаса аўзымнан әдалатсыз сөзлер шыққан ба еди?

Яки тилим апатшылықтың дәмин айыра алмай ма?

7

Аюптың өмирден налыўы

7^1Адамның жердеги турмысы аўыр мийнеттен ибарат емес пе?

Оның күнлери күнликшиниң күнине уқсамай ма+?

2Адам кешки көлеңкени аңсаған қулға,

Мийнет ҳақысын күткен күнликшиге уқсайды+.

3Сол сыяқлы, үлес етип мәниссиз айлар берилди,

Пайыма азаплы кешелер тийди.

4Жатқанымда: «Қашан турар екенмен?» – деп айтаман,

Бирақ түн узаққа созылып,

Таң атқанша, өрден-ыққа аўнап шығаман+.

5Денемди қурт пенен жара басқан,

Терим тесилип, ириң ақпақта.

6Күнлерим тоқыўшының мәкисинен де тезирек өтпекте,

Бирақ үмитсиз жуўмақланбақта+.

7Қудай, өмиримниң бир дем сыяқлы екенин умытпа,

Көзим енди қайтып жақсылықты көрмейди.

8Мени көрип турған көзлериң кейин мени көрмейди,

Көзлериң мени излейди, бирақ мен жоқ боламан+.

9Булттың серпилип, жоқ болып кеткениндей,

Өлилер мәканына кеткен адам да қайтып келмейди.

10Ол үйине қайтып келмейди,

Жасаған жери де енди оны еске алмайды+.

11Соның ушын аўзыма ерк беремен,
Өз дәртимди баян етемен.
Жанымның азабы ишинде шағым етемен.
12Қудайым, Сен маған сақшы қоятуғындай,
Мен не, теңиз ямаса теңиз айдарҳасы ма едим?
13Төсегим маған тәселле берер,
Жатсам, дәртим жеңиллесер, деп ойласам,
14Мени түслер арқалы қорқытып,
Аянлар арқалы зәрремди ушырасаң.
15Бул денеде жасағаннан гөре,
Буўылып, өлгеним жақсы еди.

16Мен жасаўдан тойдым, мәңги жасаўды қәлемеймен,

Мени тыныш қой, өмирим өзи бир демдей ғана+.

17Инсан ким өзи, оны сонша қәдирлеп,
Оған дыққат қоясаң,+
18Ҳәр таңда оны тексерип,
Ҳәр сәтте оны сынайсаң+?
19Қашанға шекем меннен көз үзбейсең?

Түкиригимди жутып алғанша да, мени тыныш қоймақшы емесписең+?

20Егер гүна ислеген болсам, Саған не тәсири бар, адамзаттың Бақлаўшысы?

Не ушын мени Өзиңе нышан қылып қойдың?

Мен Саған соншелли жүк болдым ба+?

21Не ушын қылмысларымды кеширип,

Гүналарымды меннен алып тасламайсаң?

Себеби тез арада топыраққа қайтаман.

Мени излейсең, бирақ мен жоқ боламан.

8

Билдадтың биринши сөзи

8^1Сонда шуўахлы Билдад Аюпқа былай деди:+

2– Қашанға дейин усы сөзлериңди даўам етесең?

Аўзыңнан шыққан сөзлериң даўылға уқсайды.

3Қудай әдилликти бурмалай ма?

Қүдирети күшли Қудай ҳақыйқатты бурмалай ма+?

4Балаларың Оған қарсы гүна иследи.

Сонлықтан Қудай да оларды гүналары ушын жазалаған.

5Бирақ, сен егер Қудайды шақырып,
Қүдирети күшли Қудайға жалбарынсаң,
6Егер сен пәк ҳәм әдил болсаң,
Онда Ол саған жәрдемге келип,
Сени ылайықлы орынға қайтарады+.
7Сонда басланыўы кишкене болса да,
Келешегиң уллы болады.

8Өтинемен, өткен әўладлардан сорап көр,

Олардың ата-бабаларының нелерди излеп билгенин қарап көр+.

9Бизлер кеше туўылдық, ҳеш нәрсе билмеймиз,

Бизлердиң жер бетиндеги күнлеримиз көлеңкедей өткинши+.

10Олар саған үйретип, нәсият береди,

Жүреклериндеги сөзлерин сөйлеп береди.

11Батпақлық жоқ жерде папирус[*] өсе ме?

Суўсыз жерде қамыс бой соза ма?

12Ҳәтте, олар көгерип турып, еле орылмай атырып-ақ,

Ҳәмме шөплерден бурын қуўрап қалады+.

13Қудайды умытқанлар да келешекте сол күйге түседи,

Қудайсызлардың үмити де солай қурыйды+.

14Олардың исенгени морт,

Сүйенгени өрмекшиниң аўындай+.

15Сондай адам өз үйине сүйенсе, үй тура алмайды,

Беккем усласа да, ол шыдам бере алмайды+.
16Қудайсыз адам қуяш астында суўы мол жерде,
Өсип турған өсимликке уқсайды,
Оның шақалары бағ үстинде жайылып турады.
17Тамырлары тас үйиндилерин орап алып,
Таслардың арасына орналасып алады.
18Ал егер өсимлик сол жерден жулып тасланса,

Сол жердиң өзи оннан танып: «Сени ҳеш қашан көрмедим», – дейди+.

19Оның өмириниң қуўанышы мине, усылай аяқланады!

Ал топырақтан болса, басқа өсимликлер өсип шығады.

20Қудай минсиз адамды тәрк етпейди,

Жаўызлық ислегенлерди де қолламайды.

21Ол және, сениң аўзыңды күлкиге,

Еринлериңди шадлық ҳаўазына толтырады+.

22Сонда душпанларың уятқа қалады,

Залымлардың шатыры ўайран болады+.

9

Аюптың жуўабы

9^1Сонда Аюп былай деп жуўап берди:

2– Аўа, ырас, буның сондай екенин мен де билемен,

Бирақ инсан Қудайдың алдында қалай ақлана алады+?

3Егер адам Қудай менен тартыспақшы болса да,

Ол берген мың сораўдан биреўине де жуўап бере алмас еди+.

4Қудайдың даналығы терең, қүдирети күшли,

Оның менен қасарысып, Ким аман қала алды?

5Алдын ала ескертпей-ақ, Ол таўларды жылжытар,

Ғәзепленгенде, оларды аўдарып таслар.

6Ол жерди орнынан қозғап, силкитер,

Оның тиреклерин титиретер+.

7Ол қуяшқа буйрық берсе, қуяш уясынан шықпай қояр,

Жулдызларды да қулыплап қояр.

8Оның жалғыз Өзи көклерди жайған,

Ол теңиз толқынлары үстинде жүрер+.

9Ол Жети қарақшыны, Орионды,

Үркерди ҳәм қубладағы жулдызлардың ҳәммесин жаратты+.

10Ол ақылға сыймайтуғын, уллы ислерди ислеп,

Сансыз кәраматлар көрсетер+.

11Егер Ол қасымнан өтип кетсе де, мен Оны көрмеймен,

Жақынлап өтип кетсе де, мен Оны байқамайман.

12Егер Ол алып қойса, Оны ким тоқтата алады?

Ким Оған: «Сен не қылып атырсаң?» – деп айта алады?

13Қудай Өз ғәзебин тутып турмайды,

Раҳабтың[*] жәрдемшилери де Оның аяғына жығылады+.

14Солай екен, мен қалай Оған жуўап бере аламан?

Оған айтыў ушын сөзлерди қайдан табаман?

15Айыпсыз болсам да, Оған жуўап бере алмас едим,

Мен тек Қазымнан реҳим етиўин ғана сорап жалбарынар едим+.

16Егер Оны даўыслап шақырсам, Ол да маған жуўап берсе еди.

Бирақ, мениң даўысыма қулақ салатуғынына исенбеймен.

17Ол мени дүбелей менен соққылап, азап бермекте,

Айыпсыздан айыпсыз жараларымды көбейтпекте.

18Ол дем алыўға да жол қоймайды,

Жүрегимди қайғыға толтырып атыр.

19Егер күш сыналса, Ол күшли!

Егер әдалат соралса, Оны ким қазыханаға алып келе алады+?

20Айыпсыз болсам да, өз аўзым мени айыплы етер,

Егер, ҳәтте, минсиз болсам да, Ол мени наҳаққа шығарар+.

21Мен минсизбен, бирақ енди маған бәри бир,

Өз өмиримнен түңилип турман+.

22Аўа, бәри бир екен. Сонлықтан мен былай деймен:

«Қудай айыпсызды да, айыплыны да набыт қылады»+.

23Бахытсызлық тосаттан өлим келтирсе,

Ол айыпсызлардың басына түскен апатқа күледи.

24Жер жүзи залымлардың қолына берилген,

Ол оның қазыларының көзин жаўып қойған.

Егер буны Ол ислемеген болса, онда басқа ким екен+?

25Күнлерим жуўырыўшыдан да тез жуўырып өтпекте,

Олар жақсылық көрмей-ақ, өтип кетпекте+.

26Олар қамыс қайық сыяқлы,

Олжаға тасланған бүркит сыяқлы, тез көзден ғайып болады.

27Егер мен: «Шағымымды умытайын,

Қайғылы түримди өзгертип, күлимсирейин», – десем де,

28Бәри бир көретуғын азабымнан қорқар едим.

Билемен, Сен мени айыпсыз деп санамайсаң.

29Егер айыплы деп табылған екенмен,

Онда бостан-босқа гүресип не қыламан?

30Ҳәтте, қар суўына жуўынсам да,

Қолларымды сабын менен жуўсам да,+

31Бәри бир Сен мени ылай шуқырға таслайсаң,

Ҳәтте, кийимлерим де меннен жеркенеди.

32Қудай мен сыяқлы инсан болмағанлықтан,

Мен Оған жуўап бере алмайман,

Оның менен бирге қазыханаға да бара алмайман+.

33Қолын екеўимиздиң үстимизге қойып, жарастыратуғын,

Арамызда бир дәлдалшы болса еди!

34Ҳасасын үстимнен алып тасласа еди Қудай,

Қорқынышы да мени қорқытыўды тоқтатса еди!

35Сонда мен Оннан қорқпастан, Оның менен сөйлесер едим,

Бирақ бул аўҳалда ҳеш нәрсе қыла алмайман.

10

10^1Өмирден тойдым!

Енди арзымды еркин айтаман,

Ишимдеги ашшы дәрт пенен сөйлеймен+.

2Мен Қудайға былай деймен: «Мени айыплама.

Мени не ушын айыплап атырғаныңды айт+.

3Ямаса мени езиў,

Яғный Өз қолларың жаратқаннан бас тартыў,

Залымлардың нийетлерин қоллаў Саған унай ма?

4Сениң көзлериң инсанның көзлериндей ме?

Ямаса Сен де олар қарағандай қарайсаң ба+?

5Сениң күнлериң де инсанның күнлериндей ме?

Жылларың адамның жылларындай ма?

6Не ушын мениң гүнамды излеп,

Айыбымды табыўға асығасаң?

7Бирақ Сен мениң айыпсыз екенимди,

Сениң қолыңнан мени ҳеш кимниң қутқара алмайтуғынын билесең+.

8Сениң қолларың мени соғып, жаратты,

Бирақ енди мени пүткиллей жоқ қылмақшымысаң+?

9Мени ылайдан қалай соққаныңды есле.

Енди мени және топыраққа қайтармақшымысаң+?

10Сен емес пе, мени анамның қурсағына сүт киби қуйған,

Сол жерде мени иримтик киби қойылтқан,+
11Мени тери ҳәм дене менен кийиндирип,
Сүйек ҳәм сиңирлер менен бириктирген?

12Сен маған өмир сыйлап, мийримиңди көрсеттиң,

Сениң ғамхорлығың мениң руўхымды қорғады.

13Бирақ, мине, Сен жүрегиңде мына нәрселерди жасырып қойдың,

Сениң нийетиңниң не екенин билемен:

14Гүна ислесем, мени гүзетип турған боласаң,

Буны жазасыз қалдырмайсаң.

15Егер айыплы болсам, маған ҳәсирет болсын!

Бирақ ҳақ болсам да, басымды көтере алмай атырман,

Уятқа қалдым, дәртим аўыр.
16Егер басымды көтерсем,
Арыслан киби маған тасланасаң,

Қорқынышлы күшиңди қайтадан маған қарсы ислетесең.

17Маған қарсы жаңадан гүўалар алып келесең,
Маған деген ғәзебиңди арттырасаң,
Шабыўыл үстине шабыўыл қыласаң+.

18Не ушын туўылыўыма жол қойдың?

Ҳеш ким мени көрместен алдын, өлгеним жақсы еди+.

19Ҳеш дүньяға келмегендей болып,

Анамның қурсағынан туўры қәбирге қойылғанымда еди.

20Мениң өмир күнлерим қысқа емес пе?

Мени тыныш қой, бир сәт тәселле табайын+.

21Себеби мен қайтып келмес жолға,

Тас түнек қараңғылық ҳүким сүрген жерге атланаман+.

22Қойыў қараңғылыққа шүмген жерге,
Тәртипке келтирилмеген өлим түнеги елине,
Жақтылығы да тас түнек болған жерге кетемен».

11

Софардың биринши сөзи

11^1Сонда наамалы Софар былай деди:+

2– Сонша көп сөз жуўапсыз қала ма?

Көп сөйлеген адам ақлана ма?

3Мылжың гәплериң адамлардың тилин тыйып қойсын ба?

Масқаралағаныңда, сени ҳеш ким уялтпасын ба?

4Сен: «Тәлимим минсиз,

Өзим де Қудайдың алдында пәкпен», – дейсең+.

5Қәне, енди Қудай жуўап берип,

Саған қарсы тил қатып,

6Даналықтың сырларын билдирсе еди!

Себеби даналық көп қырлы ғой.

Билип қой, Қудай гүналарыңның базыларын жеңил жазалайды.

7Қудайдың терең сырларын түсине аласаң ба?

Қүдирети күшли Қудайдың шегине жете аласаң ба?

8Қудайдың даналығы аспаннан да бийик, сен не қыла аласаң?

Өлилер мәканынан да терең, не биле аласаң+?

9Оның өлшеми жерден де узын,

Теңизден де кең.

10Егер Қудай келип, зинданға тасласа,

Ҳүким етиў ушын шақырса, ким Оған тосқынлық қыла алады+?

11Ол өтирикшилерди биледи,

Ол жаўызлықты көрип, оны итибарсыз қалдыра ма?

12Қуланнан адам туўылмайтуғыны сыяқлы,

Мийи жоқ адам да дана бола алмайды.

13Бирақ, сен егер Оған жүрегиңди қайта бағышлап,

Қолларыңды жайып, дуўа етсең,+

14Егер жаўызлық ислеген болсаң, оны өзиңнен узақластырсаң,

Шатырыңнан наҳақлықты қуўып шығарсаң,+
15Сонда уялмастан басыңды көтерип,
Қорқпастан тикке туратуғының сөзсиз.
16Азабыңды умытып,
Оны ағып кеткен суўлар киби ядқа аласаң.

17Өмириң түстеги күнниң нурынан да жарық болар,

Ондағы қараңғылық та таң нурына айланар+.

18Үмитиң болғанлықтан, арқайын боларсаң,

Әтирапың қоршалғанлықтан, қәўипсиз дем аласаң.

19Жатқаныңда, сени қорқытатуғын ҳеш ким болмайды,

Көплер сеннен мийрим излеп келеди+.

20Бирақ залымлардың көзлери талып,

Бас саўғалайтуғын жери де болмайды,

Үмитлери тек соңғы демин бериў болып қалады.

12

Аюптың жуўабы

12^1Сонда Аюп былай деп жуўап берди:

2– Әлбетте, сизлер ҳәммесин билесиз,

Даналық та сизлер менен бирге өлип кетсе керек!

3Бирақ менде де сизлердегидей ақыл бар,
Мен де сизлерден кем емеспен,
Сизлер айтып атырғанларды ким билмейди?

4Мен өз досларыма күлки болдым.

Қудайды шақырғанымда, Ол маған бурын жуўап беретуғын еди.

Әдил ҳәм минсиз болсам да, күлкиге қалып отырман!+

5Қайғысызлар бахытсызлыққа ушырағанды менсинбейди,

Сүрниккенди ийтерип жибереди.

6Қарақшылардың шатырында тынышлық ҳүким сүрген,

Қудайдың ғәзебин келтиргенлер қәўип-қәтерсиз жасап атыр,

Тап Қудай олардың қолында сыяқлы+.

7Бирақ ҳайўанатлардан сора, олар саған үйретеди,

Көктеги қуслардан сора, олар саған айтып береди.

8Жер менен сөйлес, ол саған тәлим береди,
Теңиздеги балықлар саған билдиреди.
9Олардың қайсысы билмес,

Булардың ҳәммеси Жаратқан Ийениң қолы менен исленгенин?

10Ҳәр бир жаратылыстың өмири де,

Ҳәр бир адамның жаны да Оның қолында+.

11Аўыз аўқаттың дәмин ажыратқанындай,

Қулақ та сөзлердиң мәнисин айыра алмай ма+?

12Даналық жасы үлкенлерде болмай ма?

Ақыл узақ өмир сүргенлерде болмай ма+?

13Бирақ Қудайда даналық та, күш те бар,
Мәсләҳәт пенен ақыл да Оған тийисли.
14Ол қулатқан нәрсе қайта тикленбейди,

Ол қамаққа таслағанды, ҳеш ким босата алмайды+.

15Қудай суўларды тоқтатса, қурғақшылық болар,

Егер жиберсе, дүньяны суў алар.

16Күш-қуўат пенен жеңис те Оған тийисли,

Алданған да, алдаған да Оның қолында.

17Ол мәсләҳәтшилерди жалаңаяқ айдатып,

Бийлерди ақмаққа айландырады+.

18Ол патшалардың сәнли белбеўлерин шешип алып,

Беллерине арқан байлап қояды+.

19Руўханийлерди де жалаңаяқ айдатып,

Күшлилерди аўдарып таслайды.

20Ол исенимли мәсләҳәтшилерди тилден айырады,

Ақсақалларды ақылынан жуда қылады.

21Ол ақсүйеклерди шерменде қылады,

Күшлилерди күшинен айырады+.

22Ол қараңғылықтың терең сырларын ашады,

Тас түнекти де жарыққа шығарады+.

23Халықларды уллы қылатуғын да, жоқ қылатуғын да Ол,

Оларды көбейтетуғын да, тарқатып жиберетуғын да Ол+.

24Жер бетиндеги халық басшыларын ақылынан айыратуғын да Ол,

Жолсыз шөлде гездирип қоятуғын да Ол+.

25Олар тас түнек қараңғылықта сыйпаланып жүреди,

Оларды мәс адамдай теңселдирип қояды+.

13

13^1Мине, булардың ҳәммесин көзлерим көрди,

Қулақларым менен еситип, түсиндим.

2Сизлердиң билгенлериңизди мен де билемен,

Мен сизлерден кем емеспен.

3Бирақ мен Қүдирети күшли Қудай менен сөйлесип,

Даўамды Қудай менен тартысқым келеди+.

4Ал сизлер мени өтирик пенен ыласлайсыз,

Ҳәммеңиз пайдасыз тәўиплерге уқсайсыз.

5Қәне, ҳәммеңиз дым үндемей отырсаңыз,

Бул сизлер ушын даналық болар еди+.

6Енди мениң арзымды тыңлап,

Келтиретуғын дәлиллериме қулақ салың.

7Қудай ушын наҳақ сөзлерди айтып,

Ол ушын өтирик сөйлеўиңиз керек пе?

8Еки жүзлилик пенен Қудайды жақлап,

Оның сөзин сөйлемекшимисиз?

9Егер Қудай сизлерди тексерсе, жақсы бола ма?

Адамларды алдағандай, Оны да алдайсызлар ма+?

10Еки жүзлилик етип, жасырынша Оны жақласаңыз,

Ол сизлерди сөзсиз жазалайды.

11Оның уллылығы сизлерди қорқытпай ма?

Оның айбаты сизлерге ҳүжим қылмай ма?

12Ескертиўлериңиз күл сыяқлы пайдасыз нақыллардан ибарат,

Дәлиллериңиз ылайдан исленген қалқандай ҳәлсиз.

13Үндемеңлер, мен сөйлеймен,

Кейин не болса, болар.

14Сонлықтан тәўекелге бел байлап,

Жанымды қәтерге қойып атырман.

15Қараңлар, Ол мени өлтирмекши, үмитим қалмады,

Бирақ мен жолларымды Оның алдында қорғайман.

16Сол арқалы қутқарыламан,

Қудайсыз адам Оның алдына барыўға жүрек ете алмайды.

17Сөзлеримди дыққат пенен тыңлаң,

Гәплерим қулақларыңызға кирсин.

18Мине, мен даўа-арзымды таярладым,

Ақланатуғынымды билемен.

19Мениң менен тартысатуғын адам бар ма?

Егер биреў мени айыплы деп тапса, үндемей өлип кетемен+.

Аюптың дуўасы

20Тек мына еки нәрсени сорайман, Қудай,
Соны қылсаң, мен Сеннен артық жасырынбайман:
21Меннен қолыңды тарт,
Ҳәм айбатың менен мени қорқытпа+.
22Соңынан мени шақыр, жуўап беремен,

Ямаса маған сөйлеўге рухсат берип, Өзиң жуўап бер+.

23Мениң қанша айып ҳәм гүналарым бар?

Маған қылмысларым менен гүнамды көрсет.

24Не ушын жүзиңди жасырасаң?

Неге мени душпаным деп санайсаң+?

25Сен самал ушырған жапырақты қорқытпақшымысаң?

Қуўрап қалған қаўықты қуўдаламақшымысаң+?

26Сен мен туўралы ашшы айыплар жазып қойып,

Балалығымдағы гүналарымды маған мийрас етип, берип атырсаң+.

27Аяқларымды буғаўлап,
Жолларымды гүзетип,
Изимнен ҳеш қалмайсаң+.

28Сонлықтан шириген нәрседей,

Күйе жеген кийимдей ыдырап жоқ болмақтаман+.

14

14^1Ҳаялдан туўылған инсанның,
Өмири қысқа, азапқа толы болады+.
2Ол гүл сыяқлы өседи, солып қалады,

Көлеңке сыяқлы тез өтип кетеди, турып қалмайды+.

3Сондай инсан болған маған нәзериңди үзбей қарайсаң ба?

Ҳүким қылыў ушын мени дәргайыңа алып келесең бе?

4Ким ҳарам нәрседен ҳадал нәрсе шығара алады?
Ҳеш ким!+
5Инсанның күнлерин белгилеп,
Айларының санын санап,
Асып кетпейтуғын шек те қойған екенсең,
6Енди оннан нәзериңди алып, оны тынышына қой.

Ол да күнликшиниң жумыс күниниң аяқланғанына қуўанғанындай, өмиринен рәҳәтленсин+.

7Ҳәтте, ағашта да үмит бар,
Оны кесип тасласа, ол қайта өседи,
Өсиўин тоқтатпайды.
8Тамырлары қартайып қаўсап,
Түбири топырақта ширип кетсе де,
9Суў ийисин алып-ақ, жайнап кетеди,
Жас терек сыяқлы шақаларын жаяды.
10Бирақ инсан өлсе, бар күшинен айырылады,

Соңғы демин шығарғаннан соң, ол қай жерде болады?

11Көлдиң суўы қурып қалғандай,
Дәрья суўы тартылып, кеўип қалғандай,+
12Өлген адам да жатады, қайтып турмайды,
Аспан жоғалып кетпегенше, ол оянбайды,
Уйқысынан ҳеш турмайды+.

13Қәне, Сен мени өлилер мәканына жасырып қойсаң еди,

Ғәзебиң басылғанша, сақлап қойсаң еди!
Мен ушын бир ўақыт белгилеп,
Соңынан мени еске алсаң еди!+
14Адам өлгеннен соң, қайта тириле ме?
Егер сондай болса, азат етилгенимше,

Азаплы күнлеримниң барлық күнлеринде қайта тирилиўди күтер едим+.

15Сонда мени, Өзиң жаратқан жаратылысыңды,
Көргиң келгенде, шақырар едиң,
Мен де жуўап берер едим+.
16Сонда Сен адымларымды санап, гүзетер едиң,
Бирақ гүналарымның есабын алмас едиң+.
17Қылмысларымды дорбаға салып мөрлеп,
Ислеген гүналарымды жасырар едиң.

18Бирақ таўлар қулап, майдаланып,
Жартаслар өз орнынан қозғалғандай,
19Суўдың тасты жалмап,
Ағыстың топырақты ағызып кеткениндей,
Сен де инсанның үмитин жоқ қыласаң.

20Сен оны ақырына шекем езесең, ол жоқ болады,

Өлгенинде жүзин өзгертип, узаққа жибересең.

21Уллары ҳүрметке миясар болар, буннан оның хабары болмас,

Жерге урылар, буны билмес+.

22Ол тек өз денесиниң азабын сезер,

Тек өзи ушын қайғырар.

15

Элифаздың екинши сөзи

15^1Сонда теманлы Элифаз былай деп жуўап берди:+

2– Қарнын ыссы самалға толтырғандай,

Дана адам бундай ҳаўадан алынған сөзлер менен жуўап бере ме+?

3Пайдасыз сөзлер менен айтысып,

Мәниссиз гәплер айтып, тартысар ма еди?

4Ҳақыйқаттан да, сен Қудайдан қорқыўды шетке ысырып қойдың,

Оның алдында дуўа етиўди де болар-болмас нәрсе деп санадың.

5Гүналарың аўзыңа сөз салып тур,

Ҳийлекерлердиң тили менен сөйлеп турсаң.

6Сени айыплап атырған мен емес, ал өз аўзың,

Тилиң өзиңе қарсы гүўалық берип тур+.

7Сен не адамзаттың туңғышымысаң?

Ямаса төбелер жаратылмастан да бурын туўылғанбысаң+?

8Қудайдың мәжилисине қатнасып, Оны тыңлап па едиң?

Ямаса дана адам тек жалғыз өзиңбисең+?

9Сен билип, биз билмейтуғын не нәрсе екен?

Сен түсинип, биз түсинбейтуғын не нәрсе екен+?

10Арамызда ақ шашлылар да, ғаррылар да бар,

Олардың жасы сениң әкеңнен де үлкен.

11Қудайдың тәселлеси сен ушын аз болды ма?

Саған айтқан жағымлы сөзлери кемлик қылды ма?

12Не ушын жүрегиң сени алағада қылады?

Не ушын көзлериңде ғәзеп оты лаўлап тур?

13Не ушын Қудайға ашыўланып,

Аўзыңа соншелли ерк бересең?

14Адам қалай пәк бола алады?

Ҳаял затынан туўылған бенде қалай әдил бола алады+?

15Қудай Өз периштелерине де исенбейди,

Ҳәтте, аспан да Оның нәзеринде пәк емес+.

16Солай екен, наҳақлықты суў киби ишетуғын,

Иплас ҳәм бузық инсан оннан бетер емес пе+?

17Қулақ сал, мен саған түсиндиремен,
Өзим көргенимди айтып беремен.
18Даналардың айтқанларын,

Ата-бабаларынан үйренип, жасырмай үйреткенлерин айтып беремен+.

19Жер тек олардың ата-бабаларына берилген еди,

Олардың арасында жат адамлар жоқ еди.

20Залым адам өмир бойы азап шегеди,

Езиўшилерге берилген жыллар санаўлы.

21Қорқынышлы даўыслар олардың қулақларынан кетпейди,

Тынышлық ўақтында да басқыншылардың ҳүжимине ушырайды.

22Олар қараңғылықтан қутылыўға үмит етпейди,
Олардың тәғдирине қылыштан өлиў жазылған.
23Олар бир тислем нан излеп сергиздан болар,
Қараңғылық күниниң жақынласқанын да билер.
24Азап ҳәм қайғы оларды қорқынышқа салар,

Урысқа таяр турған патша сыяқлы қорқыныш оларды жеңер.

25Олар қолларын Қудайға қарсы көтерип,

Қүдирети күшли Қудайды майданға шақырар.

26Қалың, беккем қалқанын көтерип,

Өжетленип, Оған қарсы жуўырар.

27Залым адамның бетин май қаплап,

Бөкселерине май жыйналған+.

28Олар қарабақанаға айланған қалаларда жасайды,

Қулап кетейин деп турған,
Қаңырап қалған үйлерде жасайды.
29Олар байымайды, байлығы узаққа созылмайды,
Мал-мүлки жер бетине жайылмайды.
30Олар қараңғылықтан қутыла алмайды,
Олар шақалары жанған терекке уқсайды,
Қудайдың деми оларды ушырып жибереди+.
31Бос нәрсеге үмит байлап, өзин алдамасын,
Олардың сыйы бослық болады.
32Ўақты-сааты келмей шаўып тасланады,
Шақалары енди қайтып көгермейди+.
33Олар көклей мийўеси төгилген жүзим ағашына,

Гүллери төгилип, мийўесиз қалған зәйтүн ағашына уқсайды.

34Қудайсызлардың топары нәсилсиз болады,

Парахорлардың шатырларын от жалмап, жоқ қылады+.

35Олар қайғыға ҳәмиледар болып, жаўызлықты туўады,

Жүреклери жалғанға толы болады+.

16

Аюптың жуўабы

16^1Сонда Аюп былай деп жуўап берди:

2– Мен бундай нәрселерди көп еситтим,

Сизлердиң ҳәммеңиз қандай бийшара жубатыўшысызлар!

3Бос сөзлериңиздиң ақыры бар ма өзи?

Тартысыўға сизлерди не мәжбүрлеп тур+?

4Егер сизлер мениң орнымда болғаныңызда,

Мен де сизлердиң айтқаныңызды айта аламан.

Сизлерге қарсы сөз тоқып айтып,

Басымды шайқай аламан.

5Бирақ мен сөзлерим менен тәселле берер едим,

Ернимниң қыймылдысы менен дәртиңизди жеңиллетер едим.

6Ал ҳәзир сөйлесем де, азабым жеңилленбейди,
Сөйлемесем де, ол басылмайды.
7Эҳ, Қудай, Сен мени женшип тасладың,
Пүткил үй-ишимди қырып тасладың!+
8Жүзимди әжим менен қапладың,
Олар маған қарсы гүўалық болмақта,
Азғынлығым да маған қарсы турып,
Маған қарсы гүўалық бермекте.
9Қудай мени жек көрип,
Ғәзеп пенен тилким-тилким етпекте,
Тислерин қайрап маған,
Душпан көзи менен қарап, мени теспекте+.
10Адамлар аўызларын керип ашып,
Мени масқаралап, шекеме урды,
Олар маған қарсы бирикти+.
11Қудай мени жаўызлардың қолына тапсырды,
Залымлардың қолына таслап қойды.
12Мен тыныш жасап атыр едим,
Бирақ Ол мени майдалап таслады,
Желкемнен услап алып, жерге урды.
Мени Өзине нышан қылды+.
13Оның садақшылары мени қоршап алды,
Аямай бөтекелеримди тесип,
Өтимди жерге төкти+.

14Қудай денемдеги тесиктиң үстин қайта-қайта тесип,

Жаўынгер әскер киби үстиме топылмақта.

15Мен үстиме аза кийимин тиктим,

Аяқ асты болып, топырақта отырман.

16Жылағаннан жүзим қызарды,

Қабақларым қарайып кетти.

17Бирақ қолларым жаўызлық ислемеди,

Дуўам да таза.

18Топырақ, сен мениң қанымды жасырма,

Пәриядым ҳасла тынбасын.

19Мине, ҳәзир мениң Гүўам аспанда,

Жоқарыда мениң Қорғаўшым бар+.

20Досларым мени мазақ қылмақта,

Көз жасларым Қудайға қарай ақпақта.

21Биреўдиң дослары арасында тәўеллеши болғанындай,

Қудай менен мениң арамда да бир тәўеллеши болса еди!

22Өмиримниң ақыры жақынлап қалды,

Қайта келмес жолға атланаман.

17

17^1Руўхым түскен, өмирим аз қалған,
Қәбир мени күтип турыпты.
2Мазақ қылыўшылар әтирапымды орап алған,

Олардың қалай хорлық көрсетип атырғанын көрип турман+.

3Қудай, Өзиң маған кепил бола гөр,

Сеннен басқа ким бар мени жақлайтуғын+?

4Сен мениң досларымның ақыл-санасын түсинбейтуғын етип жаўып қойдың,

Сонлықтан Сен олардың жеңиске ерисиўине жол қоймайсаң.

5Өз пайдасын гөзлеп, досларын сатқан адамның,

Соқырлығының кесапаты балаларына тийеди.

6Қудай мени адамлар тилиндеги әпсанаға айландырды,

Олар бетиме түкирди+.

7Қайғыдан көзлерим қараўытып,

Денемниң сүлдери қалды.

8Әдил адамлар буны көрип шоршып кетер,

Айыпсызлар қудайсызларға қарсы ғәзеп атына минер.

9Сонда да әдил адамлар өз жолларына берик қалар,

Қоллары таза болғанлар беккемленип бара берер.

10Қәне, сизлер және бир ҳәрекет етип көриң,

Бәри бир араңыздан дана адам таба алмаспан.

11Мениң күнлерим өтип кетти,

Нийетлерим де шилпәрше болды.

Жүректеги қәлеўлерим де өлди+.

12Досларым түнди күндизге айландырады,

Қараңғы басса да: «Ҳәзир жарық түседи», – дейди+.

13Егер өлилер мәканы мениң үйим болса,
Төсегимди қараңғылыққа салайын деп атырсам,+
14Қәбирге: «Сен мениң әкемсең», – десем,

Қуртларға: «Сизлер мениң анам ҳәм апа-қарындасларымсыз», – десем,

15Онда мениң үмитимниң қайда болғаны?

Ким мениң үмитимди көре алады?

16Үмитим мениң менен бирге өлилер мәканына бара ма?

Мениң менен бирге топырақ қойнына кире ме?

18

Билдадтың екинши сөзи

18^1Сонда шуўахлы Билдад былай деп жуўап берди:+

2– Бундай сөзлерди айтыўды қашан тоқтатасызлар?

Ақылға келиңлер, соңынан сөйлесемиз.

3Аюп, сен не ушын бизлерди ҳайўан деп санап турсаң?

Не ушын көзиңе ақмақ болып көринип турмыз+?

4Ғәзеп пенен өз жаныңды жарақатлап атырсаң,

Сени деп жер бети қаңырап қалып,

Жартаслар өз орнынан қозғалыўы керек пе?

5Дурыс, залымның оты сөнеди,

Ҳәтте, ушқыны да қалмайды+.

6Шатырындағы жақтылық қараңғылыққа айланады,

Жоқарысында турған шырасы да өшип қалады.

7Кең қәдемлери қысқарып,

Өз жобаларының қурбанына айланады+.

8Өз аяқлары оны торға жетелеп,

Өзи барып, шуқырға түседи+.

9Дузақ оны табанынан қысып алып,

Тор оны беккем услап алады.

10Ол ушын жерге бир дузақ жип қойылған,

Жолында оны қақпан күтпекте.

11Жән-жағынан қорқыныш оның зәрресин ушырып,

Ҳәр адымында изинен қуўып жүреди+.

12Оның күши ашлықтан таўысылып,

Сүрниккен жеринде апат та күтип турады.

13Кеселлик оның терисин кемиреди,

Аўыр қәстелик оның мүшелерин жеп таслайды.

14Оны қәўипсиз шатырынан суўырып алып,

Қорқыныш патшасының алдына алып барады.

15Залымның шатырын өрт жалмайды,

Ол жасаған үйге ыссы күкирт жаўады+.

16Оның тамырлары қурғап, кеўип,

Шақалары қуўрап қалады.

17Жер бетинде ол еске алынбай,

Көшелерде оның аты өшеди+.

18Ол жарықтан түнекке айдалып,

Бул дүньядан қуўып жибериледи.

19Халық арасында оннан ул да, ақлық та қалмайды,

Ол жасаған жерде ҳеш кими қалмайды+.

20Батыстағылар оның тәғдиринен қорқынышқа түседи,

Шығыстағыларды қорқыныш бийлеп алады.

21Аўа, жаўызлардың жасайтуғын жери усы аўҳалға түседи,

Қудайды танымайтуғынлардың мәканы усындай болады+.

19

Аюптың жуўабы

19^1Сонда Аюп былай деп жуўап берди:

2– Қашанға шекем мени қыйнап,
Сөзлериңиз бенен мени езесиз?
3Мине, мени он мәрте кемситтиңиз,
Азар бере бериўге уялмайсызлар ма?
4Егер мениң қәтелескеним ырас болса,
Онда ол мениң мойнымда.
5Өзлериңизди меннен жоқары қойып,
Шерменде болғанымды бетиме бассаңыз,

6Онда билип қойың: Қудай маған наҳақлық қылды,

Өз торын үстиме таслады.

7Мен: «Бул – зорлық», – деп бақырсам да,

Ҳеш ким жуўап бермейди.

Жәрдемге шақыраман, бирақ әдалатлық жоқ+.

8Қудай жолыма бөгет қойды, өте алмайман,

Соқпақларымды қараңғылыққа бүркеди+.

9Ол мени абырайымнан журдай қылып,

Басымнан тажымды шешип алды+.

10Мени жән-жақтан қырып жойды, тамам болдым,

Ағашты суўырғандай етип, үмитимди түп-тамыры менен суўырып алды.

11Оның ғәзеби маған қарсы қайнамақта,
Ол мени душпан деп санайды+.
12Оның ләшкерлери де маған қарсы атланып,
Мени қамал қылыў нийетинде,
Шатырым әтирапына орда қурды+.

13Қудай туўысқанларымды меннен узақластырып,
Жақынларымды жат қылды+.
14Ағайин-туўғанларым меннен жүз бурды,
Досларым мени умытты.
15Қонақларым да, шорыларым да,
Мени жат санап,
Өзге адамдай қарасады.
16Хызметшимди шақырсам, жуўап бермейди,
Оған жалыныўым керек.
17Ҳаялым демимнен тиксинеди,
Туўысқанларым меннен жеркенеди+.
18Ҳәтте, кишкене балалар да мени кемситеди,
Орнымнан турсам, үстимнен күледи+.
19Жақын досларым меннен жеркенеди,
Сүйгенлерим меннен жүз бурды.
20Ет-терим сүйегиме жабысқан,
Тәнимде шықпас жаным ғана бар.

21Маған ашының, ҳәй досларым, маған ашының!

Мени Қудай урды!+

22Неге Қудай сыяқлы сизлер де изимнен қалмайсызлар?

Етиме еле тоймадыңыз ба?

23Қәне енди, сөзлерим жазып қойылса,
Орама китапқа жазып қалдырылса!+
24Темир қәлем ҳәм қорғасын менен,
Тасқа ойылып мәңгиге қалса!+
25Бирақ мен билемен, Әмеңгерим тири,

Ақырында Ол мен ушын жер бетине келип турады+.

26Денем бузылып кеткеннен кейин болса да,
Усы денем менен Қудайды көремен,+
27Оны мен өзим көремен!

Оны көретуғын басқаның емес, мениң өз көзлерим болады.

Жүрегим қанамнан шығып баратыр!

28Егер сизлер: «Бизлер оны қалай қуўдалаймыз,

Ақыры, мәселениң түп-тамыры онда ғой», – десеңиз,

29Онда қылыштан қорқың,

Себеби Қудайдың ғәзеби басыңызға қылыш дөндиреди,

Сонда ҳүким етиўшиниң бар екенин көресиз+.

20

Софардың екинши сөзи

20^1Сонда наамалы Софар Аюпқа былай деди:+

2– Қәўетерли пикирлерим мени жуўап бериўге мәжбүр етпекте,

Мен қатты тынышсызланып турман.

3Мен кеўлиме тийетуғын айыплаўларыңды еситип турман,

Сонлықтан ақылым мен ушын жуўап бермекте.

4Билмес пе едиң әййемнен бери,
Адамзат дүньяға келгенли бери,+
5Залымның шадлығы узаққа созылмады,
Қудайсыздың қуўанышы бир сәтлик ғана.
6Оның көкиреги көклерге жетип,
Басы бултларға тийсе де,+
7Ол өзиниң дәрети киби мәңгиге жоқ болады.

Оны көргенлер: «Ол қай жерде?» – деп сорайды+.

8Ол түс сыяқлы ғайып болады, оны ҳеш ким таба алмайды,

Түнде көринген елестей жоғалып кетеди+.

9Оны көрген көзлер енди көрмейди,

Үй-ишиндегилерге қайтып көринбейди+.

10Оның балалары кәмбағаллардан меҳир күтеди,

Урпақлары тартып алған мал-дүньясын қайтарып береди.

11Денесин толтырған жаслық жигери,

Оның менен бирге топырақта жатады.

12Жаманлық оның аўзында татлы көринип,
Оны тилиниң астына жасырса да,+
13Оны қәдирлеп, жибермей,
Аўзында услап турса да,
14Ол асқазанда айнып,
Ишинде жыланның уўына айланады.
15Ол жутқан байлықларын қайтарып қусады,
Қудай оларды асқазанынан шығарып алады.
16Ол жыланның уўын сорыйды,
Зәҳәрли қара жылан оны шағып өлтиреди.

17Ағар суўлардың, сүт ҳәм пал ағып турған дәрьялардың,

Рәҳәтин көре алмайды.

18Мийнет пенен ерискенлерин жемей атырып, қайтарып береди,

Саўдадан тапқан пайдасынан ләззет алмайды.

19Себеби ол кәмбағалларды езип, оларды көзге илмеди,

Өзи салмаған үйлерди тартып алды.

20Нәпсиқаўлығы тынышлық бермегенликтен,

Өзи унататуғын нәрселердиң ҳеш қайсысын сақлап қала алмайды.

21Ашкөзлигинен ҳеш нәрсе қалдырмайды,
Сонлықтан абаданлығы узаққа созылмайды.
22Дәўлетли ўақтында басына апат келеди,
Апатшылықлар оны жоқ қылады.
23Қарнын қампайтып толтырып болғанда,
Қудай оған лаўлаған ғәзебин шашып,
Үстине ғәзебин жаўындай жаўдырады.
24Залым темир қуралдан қашып кетсе де,
Оны қола оқ тесип өтеди.
25Атылған оқ арқасынан шығады,
Өтин тесип өткен ушы жылтырап турады,
Өлим қәўпи оны бийлеп алады+.
26Қара түнек оның ғәзийнелерин күтпекте,
Адам жақпаған от оны жалмайды,

Шатырында қалған соңғы нәрселерин де жағып жоқ қылады+.

27Аспан оның айыбын әшкара етеди,
Жер оған қарсы бас көтереди.
28Оның үйиндеги байлығы жоқ болады,

Қудайдың қәҳәрленип, жазалайтуғын күни ҳәммеси селдей болып ағып кетеди.

29Мине, залымның Қудайдан алатуғын пайы усы,

Қудайдың оған беретуғын мийрасы усы+.

21

Аюптың жуўабы

21^1Сонда Аюп былай деп жуўап берди:

2– Сөзлеримди дыққат пенен тыңлаң,

Усы сизлердиң маған берген тәселлеңиз болсын.

3Сабыр қылың, мен де сөйлейин,

Сөйлеп болғанымнан кейин мазақ қыларсыз+.

4Маған келсек, мен не адамға арыз қылып атырман ба?

Не ушын шыдамсызланбайын?

5Жағдайыма қараңлар, денеңиз түршигеди,

Аўзыңызды қолларыңыз бенен жаўың+.

6Жағдайымды ойласам, қорқыныш бийлеп алады,

Денемди қалтыратпа басады.

7Залымлар не ушын жасаўын даўам етеди,

Қартайып, ҳәтте, күш-ғайраты арта береди+?

8Балалары саў-саламат дөгерегинде,

Урпақлары көз алдында жүреди.

9Үйлери қәўип-қәтерден аўлақ болады,

Қудайдың ҳасасы үстине дөнбес.

10Буғаларының төл қойыўы ҳеш босқа кетпес,

Сыйырлары бузаўлайды, ҳеш иш тасламас.

11Балаларын сүриў киби шығарып жиберер,

Перзентлери аяқ ойынға түсер.

12Дәп ҳәм лира[*] сестине қосылып, қосық айтар,

Сыбызғы сестине қосылып, кеўил көтерер.

13Өмирлери заўқы-сапа менен өтип,

Өлилер мәканына тынышлық пенен кетер.

14Сонда да залымлар Қудайға былай деп айтар: «Бизлерди тыныш қой!

Сениң жолларыңды билиўди қәлемеймиз,+

15Саған хызмет ететуғындай Қүдирети күшли Қудай, Сен ким болыпсаң?

Саған дуўа етиўден бизге не пайда?»+

16Деген менен, олардың абаданлығы өз қолының иси емес,

Залымлардың ой-қыяллары меннен аўлақ болсын!+

17Қашан залымлардың шырағы сөнген еди?

Қашан олардың басына апат дөнген еди?

Қашан Қудай оларға ғәзепленип, жазалаған еди+?

18Қашан олар жел ушырған сабандай,

Ямаса даўыл ушырған қаўықтай болған еди+?

19Сизлер: «Олардың гүналары ушын балаларын жазалайды», – дейсизлер,

Оннан да, Қудай олардың өзлерин жазаласын,

Бул оларға сабақ болады+.

20Олар опат болғанларын өз көзлери менен көрсин,

Қүдирети күшли Қудайдың ғәзебин татсын+.

21Өмири таўысылғаннан кейин,

Изинде қалған хожалығына не болса да, оларға бәри бир емес пе?

22Бирақ, ең жоқарыдағыларды да ҳүким ететуғын Қудайға,

Ким ақыл үйрете алады+?
23Биреў өлгенинше, күшке толысар,
Тыныш ҳәм қайғысыз жасар,
24Денесин май басып,
Сүйеклери кемик болар.
25Екиншиси қайғыға батып,
Өмирден жақсылық көрмей өтип кетер.
26Ақырында, олар топырақта бирге жатар,
Екеўи де қуртқа жем болар.

27Аўа, мен сизлердиң ойыңызды билемен,

Нийетиңиз маған зыян келтириў екенин де билемен.

28Сизлер: «Сол ақсүйек адамның үйи қай жерде?

Залымлардың шатырлары қай жерде?» – дейсизлер.

29Жолаўшылардан сорамадыңыз ба?

Олар берген гүўалықларды қабылламадыңыз ба?

30Залым адам бәле келген күни аман қалады,

Ғәзеп күни оған қутылыў ушын жол ашылады+.

31Жүрген жолын ким оның бетине айтады,

Қылмыслары ушын ким оған жаза береди+?

32Ол қәбирге қойылғанда,

Қәбириниң басында гүзетши турады.

33Ҳәмме адамлар оның изине ереди,

Алдында жүргенлердиң де сан-санағы жоқ.

Гөрдиң топырағы да оған жағымлы болады.

34Бос гәплериңиз бенен мени қалай жубатасыз?

Берген жуўапларыңыздың ҳәммеси жалған.

22

Элифаздың үшинши сөзи

22^1Сонда теманлы Элифаз былай деди:+

2– Адам Қудайға пайда келтире ала ма?

Ҳәтте, ең ақыллы адам да Оған пайда келтире алар ма еди?

3Сениң әдиллигиңнен Қүдирети күшли Қудай не ләззет алады?

Пәк өмир тәризиңнен Оған не пайда+?

4Қудайдың сени жазалаўы, ҳүким етиўи,

Оннан қорққаның ушын ба?

5Керисинше, сениң жаўызлығың уллы,

Қылмысларың шексиз болғанлықтан емес пе?

6Сен туўысқанларыңнан жөнсиз кепиллик алдың,

Кийимлерин шешип алып, жалаңаш қалдырдың+.

7Шөллегенге суў бермедиң,

Аш болғанға нан бермедиң+.

8Билегиңниң күши менен үлкеге ийелик еттиң,

Ҳүрметли адам болып жасадың.

9Бирақ жесир ҳаялларды қуры қол қайтардың,

Жетимлердиң қол-қанатын қайырдың+.

10Сонлықтан әтирапыңды дузақлар орап алған,

Тосаттан сени қорқыныш баспақта+.

11Қараңғылық ишиндесең, көре алмайсаң,

Селлер сени ғарқ қылмақта+.

12Қудай көклерден де жоқарыда емес пе?

Жулдызларға қара, олар қаншелли бийикте!+

13Бирақ сен: «Қудай не биледи?

Терең қараңғылық ишинен ҳүким ете ала ма+?

14Қойыў бултлар Оны жасырып тур, Ол бизлерди көрмейди,

Ол аспан гүмбезинде айланып жүр», – дейсең.

15Сен не, залымлар жүрген,

Ески жолды тутпақшымысаң?

16Олар ўақтынан бурын жоқ қылынды,

Тийкарларын сел ағызып кетти+.

17Олар Қудайға: «Бизлерди тыныш қой!

Қүдирети күшли Қудай бизлерге не қыла алар еди?» – деди+.

18Бирақ олардың үйлерин берекетке толтырған Қудай еди ғой!

Ал мен болсам, залымлардың нийетинен аўлақ боламан+.

19Әдиллер олардың қулағанын көрип, қуўанар,
Айыпсызлар олардың үстинен күлип, былай дер:+
20«Душпанларымыз жоқ қылынды,
Мал-мүлки жанып, күл болды».

21Қудай менен жарас, тынышлықта бол,

Сонда берекет табарсаң.

22Қудайдың аўзынан шыққан көрсетпелерин қабыл етип,

Сөзлерин жүрегиңде сақла+.

23Егер сен Қүдирети күшли Қудайға қайта жүз бурсаң,

Ески ҳалыңа қайтарсаң.
Шатырыңды наҳақлықтан тазаласаң,+
24Алтынды жердеги топырақтай,
Офир алтынын сайдағы таслардай көрсең,+

25Онда Қүдирети күшли Қудайдың Өзи сениң алтының,

Қымбатбаҳа гүмисиң болады.

26Сонда Қүдирети күшли Қудайдан заўық аларсаң,

Қудайға басыңды көтерип қарай аларсаң+.

27Оған дуўа ет, Ол сени еситеди,

Сен де өзиң ўәде етип атағанларыңды бересең+.

28Сонда нени нийет етсең, орынланар,

Жолларыңа нур төгилер+.

29Егер биреў аяқ асты болса, сен: «Оны қоллай гөр», – деп айтасаң,

Сонда Қудай кемкеўиллилерди қутқарады.

30Ол, ҳәтте, айыплыларды да қутқарады,

Олар сениң қолларыңның пәклиги себепли қутқарылар+.

23

Аюптың жуўабы

23^1Сонда Аюп былай деп жуўап берди:

2– Бүгин де айтар шағымым ашшы,

Зарлағаныма қарамастан, Қудай аўыр жазалаўын даўам етпекте.

3Аҳ, егер Оны қай жерден табыўды билсем еди!

Ол тахтта отырған жерге бара алсам еди!

4Арзымды Оның алдында баян етип,

Аўзымды толтырып, дәлиллеримди айтар едим+.

5Оның маған беретуғын жуўабын билип,

Не айтажағын түсинер едим.

6Ол уллы күши менен маған қарсы шығар ма еди?

Яқ, Оның Өзи мени тыңлаған болар еди.

7Әдил адам Оның менен пикир таласып билер еди,

Мен де Қазым тәрепинен мәңгиге ақланар едим.

8Бирақ шығысқа барсам, ол жерде Қудай жоқ,

Батысқа барсам да, Оны таба алмайман.

9Арқада бир нәрсе ислесе, мен Оны көре алмайман,

Қублаға айланса да, Оны байқамайман.

10Бирақ Қудай мен тутқан жолды жақсы биледи,

Ол мени сынаққа салғанда, алтындай пәк болып шығаман+.

11Себеби аяқларым адымба-адым Оның изинен жүрди,

Ҳеш жаққа бурылмай, Оның жолын туттым.

12Аўзынан шыққан буйрықларынан жүз бурмадым,

Оның сөзлерин күнделикли тамағымнан да үстин қойдым.

13Қудай қарар шығарады, ким Оған қарсы шыға алады?

Ол нени қәлесе, соны қылады+.

14Мен ушын шығарған қарарын Ол ақырына шекем орынлайды,

Бундай нәрселер Онда еле көп.

15Сонлықтан Оның дәргайында ҳүрейим ушады,

Бул ҳаққында ойласам, Оннан қорқаман.

16Қудай мени қоян жүрек қылып қойды,

Қүдирети күшли Қудай мени қорқынышқа салып қойды.

17Бирақ жүзимди қаплаған тас түнек қараңғылық та,

Мениң даўысымды сөндире алмады.

24

24^1Не ушын Қүдирети күшли Қудай ҳүким ушын ўақыт белгилемейди?

Не ушын Оны танығанлар бул күнлерди ҳеш көрмейди?

2Залымлар шегара белгилерин жылжытып,

Өзлестирип алған сүриўлерин сол жайлаўларда бағады+.

3Жетимлердиң ешегин тартып алады,
Жесирлердиң өгизин кепилликке алады.
4Жарлыларды жолдан қуўып шығарады,

Үлкедеги барлық кәмбағаллар болса, олардан жасырыныўға мәжбүр болады+.

5Сонлықтан кәмбағаллар шөлдеги қуланлар сыяқлы, ерте иске шығып,

Балалары ушын қула дүзден аўқат излейди.

6Олар азықларын басқалардың атызларынан топлайды,

Залымлардың жүзим бағынан қалған-қутқанларын терип алады.

7Түнди кийимсиз, жалаңаш өткереди,
Суўықта жамылатуғын ҳеш нәрсеси жоқ+.
8Таўда жаўған жаўыннан үсти-басы сел болып,

Баспанасы болмағанлықтан, жылыныў ушын жартасларға тығылады.

9Залымлар жетимди көкирек сүтинен айырады,

Жарлының баласын қарызы ушын тартып алады.

10Олар кийимсиз, жалаңаш сандалып жүреди,

Аш қарынға бийдай дәстелерин тасыйды.

11Дийўаллап қоршалған жерде зәйтүннен май шығарады,

Искенжеде жүзим сығады, бирақ өзлери шөлден ҳарыған.

12Қалаларда өлип баратырғанлар нала шекпекте,

Жарақатланған жанлар жәрдем сорап, пәрияд етпекте,

Бирақ, сонда да Қудай олардың жалбарыныўларына кеўил бөлмейди+.

13Нурға қарсы бас көтеретуғынлар да бар,
Олар нурдың жолын танымас,
Оның соқпақларынан да жүрмес+.
14Жарлы ҳәм кәмбағалды өлтириў ушын,
Қанхор күн батқанда аяққа турар,
Түнде болса, урлық қылар.

15Бузықшылық қылыўшының көзи ымырт жабылыўын күтер,

Ол: «Мени ҳеш ким көрмейди», – деп ойлап,
Жүзин жаўып алар+.
16Қараңғылықта урылар үйлерди тонап,
Ал күндизлери өз үйлерине тығылып алар,
Олар нурдың не екенин билмес.
17Олар ушын азан өлимдей қойыў қараңғылық,
Ал түнектиң қорқынышлары – олардың досты.

18Бирақ ондай адамлар суў бетиндеги көбиктей тез жоқ болады,

Олардың жер бетиндеги үлесине нәлет жаўған,

Ҳеш ким олардың жүзим бағына аяқ баспас.

19Ыссы ҳаўа ҳәм қурғақшылық қар суўларын сорып алғандай,

Өлилер мәканы да гүнакарларды өз қушағына алады.

20Оларды, ҳәтте, қурсағына көтерген ана да умытады,

Қуртлар оларды ҳәз етип жейди,

Оларды енди ҳеш ким еслемейди,

Солай етип, наҳақ адамлар ағаш киби сындырылады+.

21Залымлар перзенти жоқ, қақсал ҳаялға зулымлық қылар,

Жесирге ҳеш жақсылық қылмас.

22Бирақ Қудай Өз күши менен күшлилерди жоқ қылар,

Олар беккем орналасып алса да, өмири ушын үмити болмас.

23Қудай оларға қәўипсизлик берер, олар Оған сүйенер,

Бирақ Қудайдың көзлери олардың жолларында.

24Олар бир демге көтерилип, кейин жоқ болар,

Төменлетилер, басқалар киби өлип кетер,

Масақ сыяқлы қуўрап қалар+.

25Солай емес пе? Жалған деп, ким мени айыплай алады?

Ким мениң гәплеримниң бос екенин көрсете алады?

25

Билдадтың үшинши сөзи

25^1Сонда шуўахлы Билдад былай деди:+

2– Қудайда бийлик бар ҳәм Ол айбатлы!

Ол Өзиниң бийик аспанында тынышлық орнатқан.

3Оның ләшкерлерин санаўға сан жете ме?

Ол жақтылығын кимниң үстине түсирмейди+?

4Сонда инсан Қудайдың алдында қалай әдил бола алады?

Ҳаял затынан туўылған қалай пәк бола алады+?

5Ҳәтте, Қудайдың нәзеринде ай да жарық емес,

Жулдызлар да пәк емес.

6Солай екен, инсан Қудайдың көзине қурт сыяқлы,

Адам баласы күйе қурты сыяқлы көринер+.

26

Аюптың жуўабы

26^1Сонда Аюп былай деп жуўап берди:

2– Аҳ, ҳәлсизге сен қалай жәрдем бердиң!

Күшсизге қалай мәдет бердиң!

3Ақылсызға қалай мәсләҳәт бердиң!

Даналықты қалай терең түсиндире алдың!

4Бул сөзлерди айтыўға саған ким жәрдем берди?

Сен арқалы сөйлеген кимниң руўхы?

5Суўлардың ҳәм олардағы тиришиликтиң астында мәкан басқан,

Өлилердиң руўхлары титирейди.

6Өлилер мәканы Қудайдың алдында жалаңаш,

Набыт болыў мәканының да жапқышы жоқ+.

7Қудай көклердиң арқа тәрепин бослыққа жайып қойды,

Жерди де бослыққа асып қойды+.

8Ол суўларды Өз бултларының ишине салып қойды,

Бирақ бултлар суўлардың аўырлығынан жыртылып кетпейди+.

9Ол тахттың үстин жаўып қойып,
Үстине Өз бултларын жайды.
10Суўлардың бетин шегаралап сызып,
Жақтылықты қараңғылықтан айырды+.
11Қудай абай еткенде,
Аспанның сүтинлери қалтырасып, титиреседи+.
12Ол Өз күши менен теңизди тынышландырды,

Өз ақылы менен теңиз айдарҳасы Раҳабты жоқ қылды+.

13Өз деми менен бултларды қуўып, аспанды ашық қылды,

Қоллары менен қашып баратырған үлкен жыланды жоқ қылды+.

14Бул Оның ислериниң кишкене бир бөлеги ғана,

Ол ҳаққында еситкенлеримиз сыбырлап айтылғандай жүдә аз.

Оның қүдиретиниң гүркиреўин ким түсине алады?

27

27^1Аюп сөзин даўам етип, былай деди:

2– Ҳуқықымнан маҳрум еткен тири Қудай ҳақы,

Жанымды ҳәсиретке толтырған Қүдирети күшли Қудай ҳақы ант ишемен:+

3Геўдемде жаным бар екен,
Қудай берген дем мурнымда екен,+
4Аўзымнан наҳақ сөз шықпайды,
Тилим жалған сөз айтпайды.
5Сизлерди ҳеш қашан ҳақ деп тән алмайман,
Өлгенимше, пәклигимнен бас тартпайман.

6Әдиллигимде беккем турып, оннан ҳасла жүз бурмайман,

Тири екенмен, ҳүжданым мени айыпламас.

7Душпанымның басына залымның күни,

Қарсыласымның басына наҳақтың күни түссин.

8Қудай қудайсыздың жанын алып, оны жоқ қылғанда,

Онда қандай үмит қалады+?

9Қудайсыздың басына апатшылық түскенде,

Қудай оның дад салып жылағанын есите ме+?

10Ол қүдирети күшли Қудайдан заўық ала ма?

Бәрқулла Қудайды шақыра ала ма?

11Қудайдың қүдирети ҳаққында сизлерге үйретемен,

Қүдирети күшли Қудайдың нийетин сизлерден жасырмайман.

12Ҳаслында, булардың ҳәммесин өзлериңиз көрдиңиз,

Онда неге ҳәммеңиз мәниссиз сөзлерди сөйлей бересиз?

13Залым адамның Қудайдан алатуғын үлеси,

Қысым көрсетиўшиниң Қүдирети күшли Қудайдан алатуғын мийрасы мынаў:+

14Оның балалары қаншелли көп болса да,
Олар қылыштан қырылып кетеди,
Урпақларының жеткиликли тамағы болмайды+.
15Тири қалғанлары кеселликтен өлип, көмиледи,

Жесир қалған ҳаяллары жоқлаў айтып, жыламайды+.

16Жаўыз адам жердиң шаңындай мол гүмис жыйнаса да,

Ылайдай мол кийим-кеншек топласа да,+
17Оның топлағанларын әдиллер кийеди,
Айыпсызлар гүмислерди бөлисип алады+.
18Жаўыздың салған үйи өрмекшиниң аўындай,
Қараўылдың шертегиндей ҳәлсиз болады+.

19Ол бай болып, уйқыға кетеди, бирақ артық ондай болмайды.

Көзин ашқанда, байлығы жоқ болып шығады+.

20Қорқыныш оны сел киби басады,

Түнде дүбелей ушырып кетеди.

21Шығыс самалы оны ушырып алып кетип,

Ол көзден ғайып болады.

Оны өз орнынан сыпырып таслайды+.

22Самал аяўсыз оған тасланар,

Ол самалдың күшинен қашыўға урынады.

23Самал оның үстинен күлип, қолларын шаппатлап,

Өз орнынан оның изинен ысқырады+.

28

Даналық ҳаққында жыр

28^1Мине, гүмис қазып алынатуғын кәнлер,

Алтынды тазартатуғын орынлар бар.
2Темир жерден қазып алынады,
Мыс та тастан балқытып алынады.
3Кәнши қараңғылыққа шек қояды,
Жер астының узақ шетине барып,

Түнек ҳәм қойыў қараңғылықтан қазылма излейди.

4Ол адам жасайтуғын жерлерден узақта,

Адам аяқ баспайтуғын жерлерде қудық қазып,

Ҳәммеден узақта жипке асылып, тербелип турады.

5Жер бетине келсек, оннан азық-аўқат өнип шығады,

Ал жер асты болса, жандырылғандай астан-кестен болып атыр.

6Оның таслары лазуриттиң мәканы,

Топырағында алтын бар.

7Жыртқыш қус кәнге баратуғын жолларды билмейди,

Суңқардың көзи оған түспейди.
8Жабайы ҳайўанлар ол жерлерге аяқ баспаған,
Арыслан да ол жерлерден жүрмеген.
9Адам жартасларды сындырып,
Таўларды түп-тамыры менен қопарып таслайды.
10Ол жартаслар арасынан жол ашады,
Көзлери ҳәр бир баҳалы нәрсени көреди,
11Адам дәрьялардың сағасын табады[*],
Жасырын болғанларды жақтылыққа шығарады.

12Бирақ даналықты қаяқтан табыўға болады?

Ақылдың мәканы қай жерде екен+?

13Адамзат оның қәдирин билмес,

Тирилер әлеминен оны таба алмас+.

14Терең суўлар: «Ол менде емес», – дер,

Теңиз де: «Ол мениң жанымда да емес», – дер.

15Оны сап алтынға да сатып ала алмайсаң,

Қунын гүмис пенен де төлей алмайсаң+.

16Даналық Офир алтыны менен де,

Қымбатбаҳа оникс ҳәм лазурит пенен де баҳаланбас+.

17Ол алтын менен де, кристалл менен де салыстырылмас,

Сап алтын буйымға да алмастырылмас.

18Маржан ҳәм яшманы айтпай-ақ қояйық,

Даналық яқыттан да қымбат турады+.

19Хабашстан хризолити де оған салыстырылмас,

Сап алтын менен де оның қуны өлшенбес.

20Даналық қайдан келеди?

Ақылдың мәканы қай жерде екен?

21Ол барлық тири жанлардың көзинен жасырылған,

Көктеги қуслардан да сыр сақланған.

22Набыт болыў мәканы ҳәм өлим:

«Биз ол ҳаққында тек мыш-мыш еситтик», – дейди.

23Даналыққа баратуғын жол Қудайға аян,
Оның мәканын тек Ол биледи.
24Ол жердиң шетлерине дейин көз салады,
Көклердиң астындағылардың ҳәммесин көреди.
25Ол самалға күш берип,
Суўлардың өлшемин белгилеп бергенде,
26Ол жаўын ушын қарар шығарып,
Жылдырым ушын жол белгилегенде,+
27Ол даналықты көрип, оны баҳалады,
Оны тексерип, тастыйықлады+.
28Соңынан адамға:
«Ҳақыйқаттан да, Ийеден қорқыў – бул даналық,

Жаўызлықтан аўлақ болыў – бул ақыллылық», – деди+.

29

Аюптың өткен өмирин аңсаўы

29^1Аюп сөзин даўам етип былай деди:

2– Қәне енди, өткен айлар,

Қудай мени қорғап-сақлаған күнлер қайтып келсе еди!

3Сол ўақытлары Оның шырасы төбемде жарқырап,

Оның нуры менен қараңғылықты қәўипсиз кесип өтер едим!+

4Аўа, өнип-өскен күнлерим,

Қудайдың дослығы шатырымды қорғап турған күнлер қайтып келсе еди!

5Сол күнлери Қүдирети күшли Қудай еле мениң менен бирге болып,

Балаларым да әтирапымда еди+.

6Үйимде ағарғаным мол болып,

Жартас мен ушын зәйтүн майын дәрья қылып ағызар еди+.

7Қала дәрўазасы алдына барып,
Майдандағы орныма отырмақшы болғанымда,
8Жаслар мени көрип жол берер,
Жасы үлкенлер де орнынан турар еди.
9Басшылар да сөйлеўин тоқтатып,
Қоллары менен аўызларын басар еди.
10Ақсүйеклердиң де даўысы сөнип,
Тиллери таңлайына жабысып қалар еди+.
11Мени тыңлағанлар маған рахмет айтар еди,
Мени көргенлер мени мақтар еди.
12Мен нала шеккен жарлыны да,
Жәрдемге мүтәж жетимди де қутқарар едим+.

13Өлим төсегинде жатырғанлар маған пәтиясын берер еди,

Жесир ҳаяллардың жүреги де мен берген жәрдемнен қуўанышқа толар еди.

14Әдилликти кийим киби кийип алдым,
Әдалатлық шапаным ҳәм сәллемдей еди+.
15Соқырға көз,
Майыпқа аяқ болдым.
16Жарлыларға әкелик қылдым,

Өзим танымаған адамның даўын да әдиллик пенен шешип бердим+.

17Наҳақлардың жақларын сындырып,

Олжасын аўзынан тартып алар едим+.

18Сонлықтан мен былай ойлар едим: «Күнлерим қум киби көп болады,

Мен өз ошағымның басында жан беремен,

19Мен тамыры суўға тийип турған,

Шақаларына түн бойы шық түсип туратуғын терек яңлыман.

20Атақ-абырайым өсе береди,

Қолымдағы оқ жай жаңалана береди».

21Адамлар маған сабырлылық пенен қулақ салып,

Кеңеслеримди үнсиз тыңлар еди.

22Мениң сөзлеримнен кейин ҳеш ким гәп қоспас еди,

Сөзлерим оларға майдай жағар еди.

23Олар мени жаўынды күткендей күтер еди,

Сөзлеримди бәҳәрдеги жаўынды симирген жер сыяқлы симирер еди+.

24Оларға күлип қарасам, көзлерине исенбес еди,

Жүзимдеги нурдан олар жигерленер еди.

25Оларға бас болып, жол көрсетип отырар едим,

Ләшкерлери арасындағы патша сыяқлы,

Жылағанларды жубататуғын адам болып жасадым.

30

Аюптың өзиниң хорланып атырғаны ҳаққында айтыўы

30^1Мине енди, өзимнен жасы киши болғанлар үстимнен күлип отыр.

Олардың әкелерин сүриўимди қорыйтуғын ийтлердиң жанына қойыўға да ылайық көрмес едим+.

2Олардың қолларындағы күштен маған не пайда?

Олар күш-қуўаттан айырылған.

3Жоқшылық пенен ашлықтан қурыған,

Олар түнде шөлде ҳәм елсиз жерлерде шөп тамырын кемиреди.

4Путалардың түбинен ашшы шөплер тереди,
Теректиң тамыры – олардың аўқаты.
5Олар халық арасынан қуўып жиберилген,

Урыларға бақырғандай, олардың изинен бақырады.

6Олар сайлардың жыраларында,

Жердеги шуқырларда ҳәм жартаслардағы үңгирлерде жасаўға мәжбүр.

7Олар путалар арасында улысып,

Шатлы путалар астында топланады.

8Олар ақмақ, ата теги белгисиз адамлардың уллары,

Оларды елден қамшылап қуўып шыққан.

9Енди болса, мен олардың балаларының қосығына айландым,

Олар ушын күлки болдым+.

10Олар меннен тиксинип, жаныма жоламайды,

Бетиме түкириўден де тартынбайды+.

11Қудай мениң оқ жайымның жибин босатып жиберип,

Мени жерге урғаны ушын,

Олар мениң алдымда өзлерин жылаўлай алмайтуғын болды.

12Бул гәззаплар мениң оң қапталымнан ҳүжим қылып,

Аяқларымнан шалып,

Өзлериниң набыт қылатуғын жолын маған қарсы таярлайды+.

13Олар жолымды тосып,
Басыма түсетуғын апатшылықты тезлетеди,
Оларды тоқтататуғын ҳеш ким жоқ.

14Олар омырылған үлкен тесиктен жапырылып кирип,

Топан суўындай үстиме бастырады.

15Мени қорқыныш басқан,

Абырайым самалға суўырылғандай ушып кетти,

Дәўлетим де булт киби өтип кетти+.

16Енди жаным мени тәрк етпекте,

Қайғылы күнлер мени қоршап алды.

17Түни менен сүйеклерим сырқырап,

Азары тынымсыз жанымды жейди.

18Қудай қәҳәр менен кийимимнен услап,

Шапанымның жағасы сыяқлы мени қылқындырады.

19Қудай мени ылайға ылақтырды,

Мен шаң ҳәм күлге айландым.

20Қудай, Саған жалбарынаман, маған жуўап бермейсең,

Аяққа турсам, маған тек қарап турасаң.

21Маған реҳимсиз болып кеттиң,

Өз күш-қуўатың менен мени қуўғын қылып атырсаң.

22Қуйын менен мени көтерип алып, ылақтырып,
Даўылдың ишинде анда-мында зыңғытасаң+.
23Аўа, мени өлимге,

Барлық тири жан ушын тайынланған үйге алып баражағыңды билемен.

24Азап шегип, жәрдем сорап, пәрияд еткенге,

Ҳеш ким қарсы қол көтермес!

25Күни аўыр болғанлар ушын мен жыламадым ба?

Жарлылар ушын жаным ашымады ма?

26Бирақ мен жақсылықтан үмит қылсам, жаманлық келди,

Жақтылықты күтсем, түнек келди+.

27Жүрегим астан-кестен, тыным билмейди,

Басыма қайғылы күнлер түскен.

28Қарайып кеттим, бирақ қуяштан емес,

Жыйын арасында турып, жәрдем сорап, пәрияд етемен.

29Мен сағаллардың туўысқаны,
Үкилердиң жолдасы болдым.
30Терим қарайып, түлеп түспекте,
Сүйеклерим ыссылықтан күймекте+.
31Лирамның даўысы жоқлаў айтқанлардың,

Сыбызғымның даўысы жылағанлардың даўысына айланды.

31

Аюптың соңғы рет өз айыпсызлығын айтыўы

31^1Қызларға қумарланып қарамаў ушын,

Көзлерим менен келисим дүздим+.

2Аспандағы Қудайдан алатуғын пайым не болады?

Жоқарыдағы Қүдирети күшли Қудайдан берилген мийрасым не болады+?

3Ол әдалатсызлардың басына апат,

Жаўызлық қылғанлардың басына бәле жаўдырмай ма?

4Ол мениң жолларымды көрип,

Ҳәр бир адымымды санамай ма+?

5Егер мен жалған жолдан жүрип,
Аяғым ҳийлеге асықса,
6Қудай мени туўры тәрезиге тартсын,
Ҳәм Ол мениң пәклигимди билсин+.
7Егер аяқларым туўры жолдан тайған,
Жүрегим көзлериме бойсынған,
Ямаса қолларым ҳарамланған болса,
8Онда еккен егинимниң өнимин басқалар жесин,
Егинлерим тамыры менен суўырылып қалсын+.

9Егер бир ҳаял арқалы жүрегим азғырылса,

Қоңсымның қапысы алдында оның ҳаялын аңлыған болсам,+

10Онда мениң ҳаялым басқаның бийдайын тартсын,

Басқа еркеклер оның менен жатсын+.

11Ақыры, бул уятсыз ис,

Ҳүким қылынатуғын гүна.

12Сондай ислер набыт болыў мәканына дейин жандырып баратуғын от болып,

Пүткил егинимди тамыры менен күйдирип жиберер еди+.

13Егер қул ҳәм шорыларым маған арыз қылғанда,

Мен оларға әдалатсызлық қылған болсам,

14Онда Қудай орнынан турғанда, мен не қыламан?

Ол есап сорағанда, Оған не деп жуўап беремен?

15Мени анамның қурсағында жаратқан, оларды да жаратпады ма?

Бизлерге қурсақта пишим берген бир Қудай емес пе+?

16Егер мен жарлылардың тилегин орынламаған,
Жесирлердиң үмитин пушқа шығарған болсам,
17Ямаса нанымды бир өзим жеп,
Жетимлер менен бөлиспеген болсам,+
18Жаслығымнан жетимлерге әкелик қылып келдим,
Өмир бойы жесирлерге ғамхорлық қылдым+.

19Егер кийими болмағаны ушын жан берип атырғанды,

Ямаса жамылатуғын нәрсесиз қалған жарлыны көрип,

20Оларға қойларымның жүнинен кийим кийгизбеген болсам,

Олар да жүректен маған алғыс айтпаған болса,+

21Қазыханада сөзимниң өтетуғынына көзим жетип,

Жетимге қол көтерген болсам,+
22Онда қолларым ийнимнен жулынып түсип,
Буўынларынан бөлинип қалсын.

23Мен Қудайдан келетуғын апаттан қорқатуғын едим,

Қудайдың уллылығын биле тура, ондай ис қыла алмас едим.

24Егер алтынға үмит байлаған болсам,

Ямаса сап алтынға: «Сен – мениң үмитимсең», – деген болсам,+

25Байлығымның моллығына,

Көп нәрсеге қол жеткизгениме мақтанған болсам,+

26Жарқырап турған қуяшқа қарап,
Жымыңлаған айдың жүргенине қарап,
27Жүрегим жасырын азғырылып,

Қолларымды сүйип, оларға қарай жайып табынған болсам,+

28Бул да ҳүкимге ылайықлы гүна болар еди.

Себеби мен көктеги Қудайға опасызлық қылған болар едим.

29Егер душпанымның жығылғанын көрип, сүйинген,

Апатшылыққа дуўшар болғанын көрип, қуўанған болсам,+

30Оларды ғарғаў арқалы,

Аўзыма гүна ислеўге жол қоймадым+.

31Егер шатырымдағылар: «Аюп берген гөштен жеп,

Қарнын тойғызбаған бар ма?» – деп сорамаған болса,

32Ҳеш бир жолаўшы көшеде түнемес еди,
Қапым олар ушын бәрқулла ашық еди+.
33Егер басқаларға уқсап, қылмысымды жасырған,
Айыпларымды сыр сақлаған болсам,+
34Онда мен аламаннан қорққаным ушын,
Урыўласларымның қыйнаўынан қорққаным ушын,
Үндемей, қапыдан сыртқа шықпаған болар едим.

35Қәне, мени тыңлайтуғын биреў болса еди!

Мине, мен айтқанларымды тастыйықлап, мөрледим.

Қүдирети күшли Қудай маған жуўап берсин!

Қәне енди, душпаным айыплаўын жазып, қолыма берсе еди!+

36Сөзсиз, оны ийнимде көтерип,

Басыма таждай етип, кийип жүрер едим!

37Мен Қудайға атқан ҳәр бир адымымның есабын берер едим,

Ханзада киби Оған жақынласар едим.

38Жерим маған қарсы пәрияд еткен болса,
Оның қарықлары да бирге нала қылған болса,
39Пулын төлемей зүрәәтин алған болсам,

Оның ийелериниң өлимине себепши болған болсам,

40Онда бийдай орнына тикен,

Арпа орнына жабайы шөплер өсип шықсын.

Солай етип, Аюптың сөзи ақырына жетти+.

32

Элиҳудың биринши сөзи

32^1Аюп өз нәзеринде ҳақ болғанлықтан, үш достысы оның менен тартысыўды тоқтатты. 2Бирақ Аюп өзин ақлап, Қудайды айыплағаны ушын, Рам әўладынан, Буз тийресинен болған Барахел улы Элиҳудың Аюпқа ашыўы келди+. 3Сондай-ақ, Аюпты айыплағаны менен, оған жөнли жуўап қайтара алмағаны ушын, оның үш достысына да ашыўы келди. 4Элиҳу Аюп пенен сөйлесиў ушын өзиниң гезегин күтти. Өйткени басқалардың жасы оннан үлкенирек еди+. 5Бирақ сол үш адамның басқа гәпи жоқлығын көргенде, Элиҳу ашыўға минди.

6Солай етип, Буз тийресинен болған Барахел улы Элиҳу сөзин баслап, былай деди:

– Мениң жасым киши, сизлер болсаңыз жасы үлкенсизлер,

Сонлықтан батына алмадым, өз билгенимди сизлерге айтыўға қорқтым.

7Жасы үлкенлер сөйлесин,

Көп жасағанлар даналықтан сабақ берсин, дедим+.

8Бирақ адамға ишиндеги руўх,
Қүдирети күшли Қудайдың деми ақыл береди+.
9Сонлықтан тек жасы үлкенлер дана болмайды,

Тек көп жасағанлар ғана нениң дурыс екенин түсине бермейди.

10Сонлықтан былай деймен:

Мени тыңлаң, мен де өз билгенимди баян етейин.

11Сизлер сөйлегениңизде, мен күттим,

Сизлер не айтыўды излеп атырғаныңызда,

Ақыллы сөзлериңизге қулақ түрдим.

12Сизлерди бар дыққатым менен тыңладым.

Бирақ ҳеш бириңиз Аюптың наҳақлығын дәлиллей алмадыңыз,

Ҳеш бириңиз оның сөзлерине жуўап бермедиңиз.

13«Бизлер дана жолды таптық:

Аюпты адам емес, ал Қудайдың Өзи жеңсин», – демеңлер.

14Аюп маған қарата сөйлемеди,

Егер сөйлегенде де, оған сизлердиң сөзлериңиз бенен жуўап бермеген болар едим.

15Сизлер иренжип, сөз таппай отырсызлар,
Айтатуғын сөзиңиз де қалмады.
16Сизлер үндемей, жуўап бермей тура берсеңиз,
Мен де күтип тура бериўим керек пе?
17Мениң де айтар сөзим бар,
Мен де өз билгенимди баян етпекшимен.
18Ишим сөзлерге толған,
Ишимдеги руўх мени зорламақта.
19Жүрегим ашылмаған шарап киби,

Жаңа шарап қуйылған мес киби, жарылып кетейин деп тур.

20Сөйлейин, жаным жай тапсын,
Аўыз ашып, жуўап берейин+.
21Мен ҳеш кимниң бет-жүзине қарамайман,
Ҳеш кимге жағымпазлық қылмайман.
22Мен жағымпазлық қылыўды билмеймен,

Болмаса, Жаратыўшым мени дәрриў жоқ қылған болар еди.

33

33^1Енди Аюп, айтажағымды тыңлап,
Барлық сөзлериме қулақ салың!
2Мине, аўзымды аштым,
Сөзлерим тилимниң ушында дизилип тур.
3Сөзлерим пәк жүрегимнен шығады,
Тилим билгенин ашық айтады.
4Қудайдың Руўхы мени жаратты,

Қүдирети күшли Қудайдың деми маған өмир берди+.

5Қолыңыздан келсе, маған жуўап бериң,

Алдымда турып, дәлиллер келтириң.

6Қудайдың алдында мен де сиздеймен,

Мен де ылай бөлегинен жасалғанман+.

7Сонлықтан меннен қорқпасаңыз да болады,

Қысқыға алыўым сизге аўыр батпасын+.

8Гәплериңизди өз қулақларым менен еситтим,

Олар еле қулақларымда жаңлап тур.

9Сиз былай дедиңиз: «Мен пәкпен ҳәм гүнасызбан,

Минсиз ҳәм айыпсызбан+.

10Сонда да, Қудай маған қарсы себеп излеп атыр,

Мени Өз душпаны деп санамақта+.

11Ол аяқларыма буғаў салып,

Жолларымды гүзетпекте»+.

12Бирақ сизге айтайын: бул жерде сиз наҳақсыз,

Қудай адамзаттан уллы.

13«Ҳеш бир сөзиме жуўап бермеди», – деп турып,

Неге Оның менен тартысып атырсыз+?
14Қудай ҳәр қыйлы жол менен сөйлейди,
Ал буны адамлар аңламайды да.
15Адамлар терең уйқыға шүмгенде,
Төсеклеринде қалғып кеткенде,
Түслеринде, көрген аянларында,+
16Қудай олардың қулақларын ашып,
Ескертиўлери менен оларды қорқытады+.

17Усылайынша, Ол адамды жаман ислеринен қайтарады,

Менменликтен сақлайды.

18Жанын қәбирден,

Өмирин қылыштан қутқарады.

19Ямаса адам төсек тартып жатқарылып,

Сүйеклери тынымсыз сырқыраў менен жазаланады+.

20Сонда ол нанға да қарай алмайтуғын болып қалады,

Ҳәтте, ең мазалы тағамларға да иштейи болмайды+.

21Азып-тозып, тек сүлдери қалады,

Көринбеген сүйеклери енди анық көзге тасланады.

22Оның жаны қәбирге,

Өмири жан алыўшы периштелерге жақынласады.

23Ал егер мың периштениң ишинде адамды жақлайтуғын,

Оған өзи ушын нениң туўры екенин билдиретуғын бир периште бар болса,+

24Оның мийрими түсип: «Оны қәбирге түсиўден аман сақлап қала гөр!

Мен оның қунын өтейтуғын төлем таптым», – десе,+

25Сонда адамның денеси жас баланикиндей болып,

Оның жаслық шағы қайтып келеди+.

26Соңынан адам Қудайға дуўа етеди ҳәм Қудай оны қабыл етеди.

Ол қуўаныш пенен Қудайдың дәргайына келеди,

Қудай оның әдиллигин тиклейди+.

27Сонда адам адамлар алдында қосық айтып, былай дейди:

«Мен гүна ислеп, ҳақыйқатты бурмаладым,

Бирақ оның жазасын тартпадым.

28Ол жанымды қәбирден қутқарды,

Мен жақты дүньяны көрип турман»+.

29Мине, Қудай бул нәрселердиң ҳәммесин,
Еки емес, үш емес, қайта-қайта тәкирарлайды.
30Буны адамның жанын қәбирден қайтарыў,

Оған өмирдиң нурын көрсетиў ушын солай ислейди+.

31Дыққат қылың, Аюп, мени тыңлаң,

Үндемең, мен сөйлейин.

32Егер айтатуғын гәпиңиз болса, айтың,

Мен сизиң ақланыўыңызды қәлеймен.

33Егер болмаса, онда мени тыңлаң,

Үндемең, мен сизге даналықты үйретейин.

34

Элиҳудың екинши сөзи

34^1Элиҳу сөзин даўам етип, былай деди:

2– Сөзлеримди тыңлаң, ҳәй данышпанлар!

Маған қулақ салың, ҳәй билимпазлар!

3Аўыздың аўқаттың дәмин ажыратқанындай,

Қулақ та сөзлердиң мәнисин айырады+.

4Келиңлер, дурыс нәрсени таңлап,

Жақсы нәрсени биргеликте анықлап алайық.

5Мине, Аюп: «Мен айыпсызбан,
Бирақ Қудай мени ҳуқықымнан маҳрум етти+.
6Меники дурыс болса да, жалғаншы саналдым,

Мен жазықсыз болсам да, дәртиме ем жоқ», – деди.

7Аюпқа уқсаған адам бар ма?

Ол ушын мазақ қылыў суў ишкендей нәрсе!+

8Ол жаманлық ислеўшилер менен дос тутынып,

Жаўызлар менен жүреди+.

9Ол былай дейди: «Қудайға унайтуғын ислерди ислеў,

Адамға ҳеш қандай пайда келтирмейди»+.

10Ҳәй, саналы адамлар, мени тыңлаңлар!

Қудай жаўызлық ислеўден аўлақ,

Қүдирети күшли Қудай наҳақлық ислеўден аўлақ!+

11Ол адамның исине сай төлем төлейди,

Жүрген жолына сай қайтарады+.

12Ҳақыйқаттан да, Қудай жаманлық қылмайды,

Қүдирети күшли Қудай әдилликти бурмаламайды+.

13Жер үстинен ҳүкимдарлық қылыўды Оған ким берди?

Ким Оны пүткил дүньяға ҳүкимдар қылып қойды?
14Егер Қудай Өз руўхын,
Демин қайтарып алыўды қарар қылса,
15Пүткил тири жанлар бирге набыт болар,
Адамзат және топыраққа қайтқан болар еди+.

16Ақылыңыз болса, мынаны тыңлаң,

Сөзлериме қулақ салың.

17Әдалатты жек көретуғын адам ҳүкимдар бола ала ма?

Әдил ҳәм қүдиретли Қудайды айыпламақшымысыз?

18Ол патшаға: «Сен жарамассаң», – деп,

Ақсүйеклерге: «Сизлер залымсызлар», – дейди.

19Ол басшыларға жарамсақланбайды,

Байды жарлыдан артық көрмейди.

Олардың ҳәммесин Өз қоллары менен жаратқан+.

20Олар түн ортасында көзди ашып-жумғанша өлип кетеди,

Қалтыратпа тийеди де, жан береди.

Күшлилер де адам қолы тиймей-ақ, жоқ қылынады+.

21Қудайдың көзлери адамның жолын гүзетип турады,

Ол адам басқан ҳәр бир адымды көреди+.

22Жаўызлық ислеўшилер жасырыныў ушын,

Қараңғылық та, түнек те жоқ+.

23Ҳәр қандай адамды ҳүким қылыў ушын,

Қудай ўақыт белгилеўи шәрт емес.

24Ол тексермей-ақ, күшлилерди майдалап таслайды,

Олардың орнына басқаларды қояды+.

25Қудай олардың ислерин биледи,

Сонлықтан түнде оларды аўдарып таслайды, олар жоқ болады.

26Оларды залымлығы ушын,

Ҳәммениң көз алдында жазалайды.

27Олар Қудайдың изине ермеди,

Оның жолларын итибарға алмады.

28Олар себепли жарлылардың наласы Оған жетип келди,

Ол азап шеккенлердиң пәриядын еситти+.

29Егер Қудай үндемесе, ким Оны айыплай алады?

Егер Ол жүзин жасырса, ким Оны көре алады?

Қудай ҳәр бир миллет ушын да, ҳәр бир адам ушын да бирдей.

30Ол, қудайсызлардың ҳүкимдарлық қылып,

Халыққа дузақ қурыўынан сақлайды.

31Қудайға: «Мен жазамды алдым,
Енди жаманлық қылмайман.
32Көрмегенимди маған үйрет,

Наҳақлық қылған болсам, енди ислемеймен», – дейтуғыныңыз бар ма?

33Сөзлеримнен жүз бурғаныңыз ушын,
Қудай сизди сыйлықлаўы керек пе?
Мен емес, сиз таңлаўыңыз керек,
Не билесиз, айтың.
34Саналы адамлар,
Мени тыңлап турған даналар маған:
35«Аюп билмегенликтен, солай сөйлеп тур,
Оның гәплериниң мәниси жоқ», – дейди+.
36Жаўыз адам сыяқлы сөйлегени ушын,
Аюп, сиз ақырына дейин сыналсаңыз еди!
37Сиз гүнаңызға қозғалаңды да қостыңыз,
Арамызда қол шаппатлап,
Қудайға қарсы гәпти балалаттыңыз+.

35

Элиҳудың үшинши сөзи

35^1Элиҳу сөзин былай даўам етти:

2– Аюп, сиз: «Қудайдың алдында ҳақпан», – дейсиз.

Усы дурыс деп ойлайсыз ба?

3Және де: «Менде қандай артықмашлық бар?

Гүна ислемеў арқалы мен неге еристим?» – деп сорайсыз+.

4Мен сизге ҳәм досларыңызға жуўап беремен.

5Көклерге көз жиберип, қараңлар,

Бултларға көз жибериң, олар сизлерден бийик+.

6Егер гүна ислесеңиз, буннан Қудайға қандай зыян келеди?

Егер қылмысыңыз көбейсе, Оған қандай тәсири бар?

7Егер әдил болсаңыз, буннан Қудайға не пайда?

Ямаса Ол сизлердиң қолыңыздан не алады+?

8Жаўызлығыңыз өзлериңизге уқсаған адамларға зыян келтиреди.

Ал әдиллигиңиз болса, тек адам баласы ушын тәсир етеди.

9Езиўшиликтиң ҳәдден тыс көплигинен адамлар пәрияд етеди,

Күшлилердиң қолынан қутқарыўды сорап, жалбарынады+.

10Бирақ ҳеш ким: «Түнде қосықлар инам еткен,

Мениң Жаратыўшым – Қудай қайда екен+?

11Ол бизлерге жер бетиндеги ҳайўанларға қарағанда көбирек үйреткен,

Бизлерди көктеги қуслардан ақыллырақ етип жаратқан», – демейди.

12Жаўыз адамлардың менменлиги себепли,

Адамлар пәрияд етеди, бирақ Қудай жуўап бермейди+.

13Аўа, Қудай бос сөзлерге қулақ салмайды,

Қүдирети күшли Қудай оны итибарға алмайды.

14Аюп, сиз: «Оны көрип турған жоқпан», – дейсиз,

Бирақ даўа-арзыңыз Оның алдында. Оны күте турың!+

15Енди сиз: «Ол қәҳәрленип, жаза бермеди,
Қылмыс иске де кеўил бөлмейди», – дейсиз.
16Усылайынша, сиз мылжың гәплерди айтасыз,

Ҳеш нәрсе билмей турып, гәпти көбейтип атырсыз+.

36

Элиҳудың ең кейинги сөзи

36^1Элиҳу сөзин даўам етип, және былай деди:

2– Бираз сабыр қылыңлар, мен сизлерге көрсетейин,

Еле Қудай ушын айтатуғын сөзлерим бар.

3Мен билимимди түрли дереклерден топладым,

Жаратыўшымның әдиллигин дәлиллеп берейин.

4Шынында, сөзлерим де жалған емес,

Қарсыңызда билими жетик бир адам тур+.

5Әлбетте, Қудай қүдиретли,
Бирақ Ол ҳеш кимди пәс көрмейди,
Оның қүдирети де, даналығы да шексиз.
6Ол залымлардың жасай бериўине жол қоймайды,
Ал жарлыларға әдалатлық қылады+.
7Ол әдиллерден көзлерин айырмайды,
Оларды патшалар сыяқлы тахтқа отырғызып,
Мәңгиге мәртебели қылады+.
8Егер әдиллер шынжыр менен байланған,
Азап дузағына түсирилген болса,+
9Онда Қудай олардың гүналарын,

Менменсип ислеген қылмысларын өзлерине көрсетеди.

10Тәлим алсын деп, олардың қулақларын ашады,

Ҳәм жаўызлықтан бас тартыўды буйырады+.

11Егер олар Қудайға бойсынып, Оған хызмет етсе,

Онда олардың қалған күнлери бахытқа,

Жыллары шадлыққа толы болады.

12Ал егер олар Қудайға бойсынбаса, қылыштан өткерилип,

Билим алмастан, өлип кетеди+.

13Қудайсызлардың иши ғәзепке толы болады,

Қудай оларды кисенлесе де, жәрдем сорамайды.

14Олар жаслай өледи,

Өмири шерменделик пенен аяқланады.

15Қудай қыйналғанларды шеккен азаплары арқалы қутқарады,

Машқалаларға дуўшар етиў арқалы Өзин тыңлайтуғын қылады.

16Ол сизди де дәрттен азат етип,

Қәўипсиз, шекленбеген кеңисликке алып шығар,

Дастурханыңызды ләззетли тағамларға толтырар еди+.

17Бирақ сиз айыплылар алатуғын жазаны толық алғансыз,

Ҳүким ҳәм әдалат жағаңызға асылып алған.

18Ғәзеплениўден сақланың, байлық сизди азғырмасын,

Мол пара да сизди жолдан урмасын.

19Байлығыңыз, күш-қүдиретиңиз,

Сизди дәрттен қутқара ала ма+?

20Сонлықтан халықлар өз орнынан,

Жоқ қылынатуғын түнди аңсамаң.

21Жаўызлыққа жүз бурыўдан сақ болың,

Сиз апаттан гөре, гүнаны таңлаған көринесиз.

Элиҳудың Аюпқа Қудайдың қүдиретин еслетиўи

22– Билип қойыңыз, Қудайдың қүдирети уллы,

Ол киби тәлим беретуғын устаз бар ма?

23Ким Оған жүретуғын жолын белгилеп береди?

Ямаса ким Оған: «Мына исиң надурыс», – деп айта алады?

24Қудайдың ислерин алғыслаўды умытпаңыз,

Адамлар сол ҳаққында тәрийиплеў қосықларын айтады.

25Барлық адамлар Оның ислерине таң қалып,

Ҳәр бир адам оларға узақтан қарайды.

26Аўа, Қудай уллы, бизлер Оны түсине алмаймыз,

Оның өмир жылларының саны да ақылға сыймайды+.

27Ол суў пуўларын көтерип алып,
Оларды жаўын тамшыларына айландырады+.
28Бултлар суў тамшыларын төгеди,
Ол адамлардың үстине нөсер болып қуяды.
29Бултлардың қалай жайылатуғынын,

Оның шатырынан шыққан гүлдирмаманың қалай гүркирейтуғынын ким түсине алады?

30Қудай көкте шақмағын шақтырғанда,

Оны теңиздиң түбинен көриўге болады.

31Қудай халықларға усылай бийлик жүргизип,

Мол азық-аўқат береди.

32Ол шақмақты Өз қолларында сақлап,

Нышанға барып тийиўге буйрық береди+.

33Гүркиреў даўылдан хабар береди,

Ҳәтте, маллар да даўылдың болатуғынын сезеди.

37

37^1Буннан жүрегим дирилдеп,

Қанасынан шығып кетейин дейди.

2Тыңлаңлар! Оның гүркиреген даўысына,

Аўзынан шыққан сестине қулақ түриңлер!

3Ол пүткил аспан асты бойлап шақмақ шақтырады,

Шақмақтың жалтылдысы жердиң төрт тәрепине жетип барады+.

4Буннан кейин, Қудайдың даўысы гүркиреп шығады,

Ол әжайып даўысы менен гүркирейди,

Оның даўысы еситилгенде, үзликсиз шақмақ шағады+.

5Қудайдың даўысы әжайып тәризде гүркирейди,

Ол бизлердиң ақылымыз жетпейтуғын уллы ислерди ислейди+.

6Ол қарға: «Жерге жаў!» – дейди.

Ал нөсер жаўынға: «Нөсер болып қуй!» – дейди+.

7Сонда ҳәр бир адам исин тоқтатады,

Барлық адамлар булардың Оның иси екенин биледи.

8Жабайы ҳайўанлар өз инлерине кирип,
Уяларын паналайды+.
9Даўыл өз мәканынан шығып,
Күшли самал аяз алып келеди.
10Қудайдың деминен муз пайда болады,
Шексиз суўлар музлап қалады+.
11Қойыў бултларды ығал менен тойдырады,
Олар арқалы шақмағын шақтырады.
12Бултлар Оның басқарыўында айланып жүреди,
Пүткил жер бетин айланады,

Булардың ҳәммесин Қудай өзлерине буйырғаны ушын ислейди+.

13Ол гейде адамларды жазалаў ушын,

Ал гейде жер жүзин суўғарып,

Сүйиспеншилигин көрсетиў ушын жаўын жаўдырады+.

14Аюп, мыналарды тыңлаң,

Тоқтап, Қудайдың уллы ислери ҳаққында ойлап көриң.

15Қудайдың бултларды қалай басқаратуғынын,

Өз бултларынан шақмақты қалай шақтыратуғынын билесиз бе?

16Бултлардың аспанда қалай қалқып жүретуғынын,

Билими жетик Қудайдың кәраматлы ислерин билесиз бе+?

17Қубла самалы есип, жер бети қуўрап қалғанда,

Кийимлериңиз сизди терлеткенде,
18Қола айна сыяқлы қатты аспанды,
Сиз де Қудай сыяқлы жайып жибере аласыз ба+?

19Қудайға не айтыўымыз кереклигин бизлерге үйретиң,

Қараңғылықта болғанлығымыз себепли, биз исимизди қорғай алмаймыз+.

20Мениң сөйлеспекши болғаным туўралы Оған биреў хабарлай ма?

Ким өзиниң набыт болыўын қәлейди?

21Самал есип, аспандағы бултларды серпип таслағанда,

Жарқыраған күн нурына ҳеш ким қарай алмайды.

22Қудай арқадан алтын нур таратып келмекте,

Ол әжайып салтанатқа бөленген.

23Бизлер Қүдирети күшли Қудайға жете алмаймыз,

Оның қүдирети ҳәм әдиллиги уллы,

Әдалатлығы шексиз, Ол ҳеш наҳақлық қылмайды.

24Сонлықтан, ҳәй адамлар! Оннан қорқыңлар!

Өзин дана деп билгенлерге Ол итибар бермейди+.

38

Жаратқан Ийениң Аюп пенен сөйлесиў ушын келиўи

38^1Соннан кейин, Жаратқан Ийе қуйын ишинен Аюпқа былай деди:+

2– Билимсиз сөзлериң менен,

Даналық шешимлериме гүман келтиретуғындай, сен ким болыпсаң+?

3Еркек киби белиңди беккем буў,

Мен сорайман, сен жуўап бер+.

4Мен жердиң негизин орнатқанда, сен қай жерде едиң?

Билетуғын болсаң, маған айт+.

5Оның өлшемин белгилеген ким?

Оның үстинен жип тартқан ким? Сен оны билесең-ғо!

6Жердиң тийкарлары нениң үстине қойылған?

Оның иргетасын қойған ким+?

7Сол ўақытта таң жулдызлары шадланып бақырысып,

Иләҳий барлықлар қуўаныш пенен қышқырысқан еди+.

8Теңиз жер түбинен атылып шыққанда,

Оған қапылар қойып, бөгет басқан ким еди+?

9Мен оған бултларды кийим,

Қара түнекти жөргек қылдым.

10Шегаралар белгилеп,

Теңизге тәмбиленген қапылар қойдым.

11Соңынан оған: «Мына жерге дейин келесең, оннан өтпейсең,

Сениң өркөкирек толқынларың усы жерде тоқтайды», – дедим.

12Сен өмириңде бир мәрте болса да, таңға буйрық бердиң бе?

Ямаса таң шуғласына орнын белгилеп бердиң бе?

13Оған жердиң түп-түпкирлерине жетип барып,

Залымларды жасырынған жеринен силкип шығарыўды буйырдың ба?

14Жер жүзи ылайға мөр басылғандай болып, өзгереди,

Кийим кийгендей болып безенеди.

15Залымлар күн нурынан маҳрум етиледи,

Көтерилген қоллары сындырылады+.

16Сен теңиздиң суў көзлерине түсип көрдиң бе?

Ямаса теңиз түбин изертлеп көрдиң бе?

17Саған өлилер мәканының дәрўазалары көрсетилип пе еди?

Ямаса қара түнектиң дәрўазаларын көрип пе едиң?

18Жер кеңислигин түсиндиң бе?

Егер булардың ҳәммесин билген болсаң, онда түсиндир!

19Нурдың мәканына алып баратуғын жол қайда?

Ал қараңғылықтың мәканы қай жерде?

20Оларды өз орнына қайтара аласаң ба?

Олардың үйине баратуғын жолды билесең бе?

21Аўа, сен билесең! Сен олардан бурын туўылғансаң!

Жүдә узақ өмир көрип атырсаң!

22Сен қар сақланатуғын жерге кирдиң бе?

Ямаса буршақ сақланатуғын жерди көрдиң бе+?

23Мен оларды апат күнлери ушын,

Урыс ҳәм саўаш күнлери ушын сақлап қойыппан+.

24Жақтылықтың қай жерден келип,

Шығыс самалының қай жерден басланатуғынын билесең бе?

25Ким нөсер жаўын ушын арна,

Жылдырым ушын жол ашты+?

26Адам жасамайтуғын жерлерге,

Бос қалған шөллерге жаўын жаўдыратуғын ким+?

27Керексиз қуў шөлди суўға қандырып,

Ол жерлерге шөплер өсиретуғын ким?

28Жаўынның әкеси бар ма?

Шық тамшыларын дүньяға келтирген ким+?

29Муз кимниң қурсағынан шықты?

Аспаннан түскен қыраўды ким туўды+?

30Суўлар тастай болып қатып қалады,

Теңиздиң бети музлап қалады+.

31Үркердиң шынжырларын байлай аласаң ба?

Ямаса Орионның жиплерин шеше аласаң ба+?

32Жулдызлар топарын өз ўақтында шығара аласаң ба?

Ямаса Жети қарақшыны балалары менен бирге жетелей аласаң ба+?

33Сен аспанға тийисли қағыйдаларды билесең бе?

Ямаса сол нызамларды жер бетинде орната аласаң ба+?

34Үстиме нөсер жаўын жаўсын деп,

Бултларға бақырып, буйрық бере аласаң ба?

35Шақмақларға шағыўды буйыра аласаң ба?

Олар саған: «Бизлер сениң хызметиңдемиз», – дер ме екен?

36Жүрекке даналық,

Ақылға түсиник берген ким?

37Бултларды санаўға кимниң даналығы жетеди?

Ким аспандағы суў меслерин аўдарып таслай алады?

38Сонда шаң ылайға айланып,

Кесеклер бир-бирине жабысады.

39-40Жас арысланлар уясында жасырынып,

Урғашы арыслан олжа аңлып, пута астында жатырғанда,

Сен урғашы арысланға олжа тутып бере аласаң ба?

Ямаса жас арысланлардың қарнын тойдыра аласаң ба++?

41Ғарғаның балалары ашлықтан қаңғып жүрип,
Қудайға жалынғанда,
Оларды азық пенен тәмийинлейтуғын ким+?

39

39^1Сен таў ешкисиниң қашан туўатуғынын билесең бе?

Ямаса суўынның балалағанына қарап турғанбысаң+?

2Олардың қанша ай буўаз болып жүретуғынын билесең бе?

Олардың балалайтуғын ўақтын ше?

3Олар толғатқанда, жүресине отырып,

Баласын дүньяға келтиреди.

4Олардың балалары ашық жайлаўларда өсип, күшке толады,

Кейин кетип, қайтып келмейди.

5Қуланға еркинлик берген ким?

Жабайы ешектиң арқанын шешип таслаған ким?

6Мен шөл даланы оған үй,

Шорлы жерлерди мәкан қылып бердим.

7Ол қаладағы шаўқым-сүрен үстинен күледи,

Мал айдаўшының бақырысын еситпейди.

8Ол отлаў ушын таўларды шарлап,

Өзине көк жайлаў излейди.

9Жабайы буға саған хызмет етиўге ыразы болып,

Сениң қораңдағы ақырыңның жанында түнер ме екен?

10Жериңди айдатыў ушын,

Оны жүўенлеп, гүндеге қоса аласаң ба?

11Күшли деп, оған исене аласаң ба?

Аўыр ислериңди оған тапсыра аласаң ба?

12Жабайы өгиздиң егиниңди тасып,

Қырманыңа алып келетуғынына исенесең бе?

13Түйеқус қанатларын гәрдийип қақса да,
Ол ләйлектиң қанат ҳәм пәрине жетпейди.
14Түйеқус мәйеклерин жерге қалдырып кетеди,
Ал қум оларды жылытады.
15Мәйеклер аяқ астында қалып, езиледи,

Жабайы ҳайўан оларды басып кетпей ме, буны ҳеш ойламайды.

16Түйеқус өз балаларына басқаники сыяқлы қатал,

Мийнетиниң күйип кетиўинен қәўетерленбейди+.

17Өйткени Мен оны даналықтан маҳрум еткенмен,

Оған ақыл да бермегенмен.

18Бирақ түйеқус қанат жайып жуўырғанда,

Ат ҳәм шабандозды изде қалдырып, үстинен күледи.

19Атқа күш берген,

Оның желкесине жал өсирген,

20Оны шегиртке киби секиретуғын қылған сен бе едиң?

Оның пысқырып киснегениниң өзи қорқынышлы+.

21Ат туяқлары менен жер тепсинип, өз күшине қуўанып,

Душпанның үстине қарай шабады.

22Ол қорқыныш үстинен күлип қарап, ҳеш нәрседен сескенбейди,

Қылыштан да қаймықпайды.
23Оқ салынған қап үстинде шыңғырлайды,
Найза ҳәм семсер жалтылдайды.
24Ғәзеп пенен реҳимсиз жерди тепкилеп,
Кәрнай сестин еситкенде, бир жерде турмайды,+
25Кәрнай шертилген сайын киснеп,
Саўаштың ийисин алыстан сезеди,
Сәркәрдалардың шаўқым-сүренлерин еситеди.

26Қаршығаның қублаға қарай қанат жайып,

Бийиклеп ушатуғыны сениң даналығыңның арқасы ма?

27Бүркит сениң буйрығың менен көтерилип ушып,

Бийикликке уя сала ма?

28Ол жартаслар үстине мәкан басып, сол жерде жасайды,

Жартастың уша басы – оның қорғаны.

29Ол сол жерде турып, аң аўлайды,

Оның көзлери олжасын узақтан көреди.

30Палапанлары қан сорыйды,

Өлик қай жерде болса, ол да сол жерде болады.

31Жаратқан Ийе сөзин даўам етип, Аюпқа былай деди:

32– Қүдирети күшли Қудай менен тартысып атырған адам,

Енди Оны жолға салмақшы ма?

Қудайды айыплап атырған адам жуўап берсин+.

33Сонда Аюп Жаратқан Ийеге былай деп жуўап берди:

34– Мен санда жоқ бир адамман,

Саған не деп жуўап берейин?

Енди аўзыма бек боламан+.

35Бир рет сөйледим, бирақ жуўап бере алмадым,

Екинши рет сөйледим, бирақ енди сөйлемеймен.

40

40^1Соннан кейин, Жаратқан Ийе қуйын ишинен Аюпқа былай деди:+

2– Еркек киби белиңди беккем буў,

Мен сорайман, сен жуўап бер+.

3Сен Мени әдалатсызлықта айыпламақшымысаң?

Өзиңди ақлаў ушын мени қараламақшымысаң+?

4Сенде Қудайдың, яғный Мениң қүдиретимдей қүдирет бар ма?

Даўысың Меники сыяқлы гүркирей ала ма+?

5Егер солай болса, онда өзиңди даңқ ҳәм бәлент мәртебе менен безе,

Уллылық ҳәм салтанатқа бөлен.

6Ғәзебиңди төгип, шаш,

Тәкаббирлерге көз салып, оларды бойсындыр.

7Тәкаббирлерге нәзер салып, оларды диз шөктир.

Жаўызларды турған жеринде мылжалап тасла.

8Олардың ҳәммесин бирге топыраққа көм,

Жүзин кепинге орап, қараңғы дүньяға байлап қой.

9Сонда оң қолыңның сени қутқарғанын,

Мен де мойныма алайын+.

10Мына бегемотқа қара,

Сени жаратқаным сыяқлы, оны да Мен жараттым.

Ол өгиз сыяқлы шөп жейди+.

11Оның белинде не деген күши бар,

Қарнындағы булшық етлери қандай беккем!

12Оның қуйрығы кедр ағашы сыяқлы мықлы,

Жамбасындағы сиңирлери өрим-өрим.

13Сүйеклери қола бөренелерге,

Қабырғалары темир бақанларға уқсайды.

14Бегемот Мениң жаратқанларым ишиндеги ең әжайыбы,

Жаратқанның Өзи ғана оған қылыш көтере алады.

15Таўлар оған азық береди,

Ол жерде барлық жабайы ҳайўанлар ойнақлап жүреди.

16Бегемот лотос жапырағы астында,
Батпақлықта өскен қамыслар арасында жатады.
17Лотос жапырақлары оған көлеңке түсирип,
Дәрья бойындағы таллар оны орап турады.
18Дәрья бурқасынлап ақса да, ол қорқпайды,

Иордан тасып, аўзына келсе де, оған тәсир етпейди.

19Ким оны көзине түспей, тута алады?

Ким оның мурнынан илмек өткере алады?

20Ал Лиўятанды[*] ше, балық услайтуғын қармақ пенен услап,

Тилин жип пенен байлай аласаң ба?

21Оның мурнынан жип өткизип,

Жағына қармақ илдире аласаң ба?

22Ол саған қайта-қайта жалынып-жалбарынып,

Сениң менен жыллы сөйлесер ме екен?

23Саған мәңгиге қул болыў ушын,

Сениң менен келисим дүзер ме екен+?

24Қус пенен ойнаған сыяқлы, оның менен ойнай аласаң ба?

Ямаса ермек қылыўы ушын, қызларыңа оны байлап бере аласаң ба?

25Балықшылар оның ушын саўдаласа ма?

Саўдагерлер оны өз ара бөлисип ала ма?

26Оның терисин найза менен,

Басын балықшының шанышқысы менен тесе аласаң ба?

27Қолыңды оған тийгизип көр,

Екинши мәрте тийгизбейтуғын боласаң,

Бул саўашты да ҳеш қашан умытпайтуғын боласаң.

41

41^1Лиўятанды тутыўға үмит етиў пайдасыз,

Оның қарасы көриниўден-ақ, қорқыныштан адамның жүреги жарылады+.

2Оны қозғаўға ҳеш кимниң батылы бармайды.

Солай екен, онда ким Мениң алдымда тура алады?

3Оған қарыздар болып қалатуғындай, ким Маған бир нәрсе берди екен?

Аспан астындағы ҳәмме нәрсе – Меники+.

4Мен Лиўятанның дене ағзалары,

Уллы күши ҳәм әжайып денеси ҳаққында айтып берейин.

5Ким оның терисин сылып ала алады?

Ким оның еки қабат саўытын тесип зақымлай алады?

6Ким оның аўзын ашып көре алады?

Оның аўзындағы тислери қорқынышлы.

7Арқасы қатар-қатар қалқаннан исленген,

Олар мөр басылғандай етип, бир-бирине тығыз беккемленген.

8Олардың бир-бирине жақын жайласқаны соншелли,

Арасынан ҳаўа да өтпейди.

9Олар бир-бирине тығызланып, жабыстырылған,

Оларды ажыратыў мүмкин емес.

10Лиўятан түшкиргенде, от шашады,

Оның көзлери таң нуры сыяқлы жайнап турады.

11Аўзынан жалын лаўлап,

От ушқынлары шашырайды.

12Мурнынан шыққан түтин,

Жанып турған қамыс үстинде қайнап турған қазанның пуўына уқсайды.

13Деми көмирди алыстырады,

Аўзынан жалын шашады.

14Оның күши мойнында,

Оның алдында қорқыныш ойынға түседи.

15Етиниң қабатлары бир-бирине беккем жабысқан,

Қуймаға уқсайды, ҳеш тербелмейди.

16Жүреги тастай,

Дигирманның астынғы тасындай қатты.

17Ол орнынан турғанда, күшлилердиң де ҳүрейи ушады,

Қорқыныштан артқа шегинеди.

18Оны қылыш та кеспейди,

Оған найза да, қанжар да, оқ та өтпейди.

19Темир оған сабан киби,

Қола шириген терек киби көринеди.

20Атылған оқлар оны қашыўға мәжбүрлей алмайды,

Сақпаннан атылған тас ол ушын қаўықтай нәрсе.

21Шоқмар менен урған оған сабан менен урғандай,

Өзине ылақтырылған семсерлердиң сестине күледи.

22Денесиниң астынғы теңгелери гүзениң өткир сынықларына уқсайды,

Ылайдың үстинде жатса, түйек айдалғандай из қалдырады.

23Түпсиз терең ийиримди ол қазан киби қайнатады,

Теңизди қайнап турған май киби тастырады.

24Ол изинде нурлы из қалдырады,

Көргенлер теңиздиң ақ шашы бар деп ойлайды.

25Жер бетинде оның теңи-тайы жоқ,

Ол қорқынышты билмейтуғын етип жаратылған.

26Ол барлық тәкаббирлерге пәс нәзер менен қарайды,

Ҳәм барлық менменлердиң патшасы.

42

Аюптың тәўбе етиўи

42^1Сонда Аюп Жаратқан Ийеге былай деп жуўап берди:

2– Мен билемен, Сениң қолыңнан ҳәмме нәрсе келеди,

Нийетиңе кесент етиў де мүмкин емес+.

3Сен: «Билимсизлик пенен Мениң қарарымды қаралап атырған,

Мына адам ким өзи?» – деп сораған едиң.

Аўа, мен өзим түсинбеген нәрселер ҳаққында,

Ҳасла түсиниўге ақылым жетпейтуғын уллы ислер ҳаққында сөйледим+.

4Сен және: «Сен дыққат пенен тыңла, Мен сөйлейин,

Мен сорайын, сен жуўап бер», – деген едиң+.

5Бурын мен Сен туўралы тек қулақларым менен еситкен едим,

Ал ҳәзир Сени өз көзлерим менен көрип турман.

6Сонлықтан бурынғы айтқанларыма өкинип,

Тәўбе қылып, топырақ пенен күлде отырман+.

Жаратқан Ийениң қарары

7Жаратқан Ийе Аюп пенен сөйлесип болғаннан соң, теманлы Элифазға тил қатып, былай деди:

– Мениң саған ҳәм сениң еки достыңа қәҳәрим келди. Сизлер Мен туўралы қулым Аюп сыяқлы дурыс сөйлемедиңлер+. 8Енди жети буға ҳәм жети қошқар алып, қулым Аюпқа барыңлар ҳәм өзлериңиз ушын жандырылатуғын қурбанлық усыныңлар. Қулым Аюп сизлер ушын дуўа етеди. Мен оның дуўасын қабыл етемен ҳәм ақмақлығыңыз ушын сизлерди жазаламайман. Сизлер Мен туўралы қулым Аюп сыяқлы дурыс сөйлемедиңлер+.

9Солай етип, теманлы Элифаз, шуўахлы Билдад ҳәм наамалы Софар Жаратқан Ийениң айтқанларын орынлады. Жаратқан Ийе де Аюптың дуўасын қабыл етти+.

Қудайдың Аюпты қайта жарылқаўы

10Аюп дослары ушын дуўа еткеннен соң, Жаратқан Ийе оның ҳал-жағдайын бурынғы абаданшылығына қайтарып, бурын болған нәрселериниң ҳәммесин еки есе қылып қайтарып берди+. 11Аюптың аға-инилери, апа-қарындаслары ҳәм оны бурын танығанның ҳәммеси оның үйине келип, Аюп пенен бирге аўқатланды. Олар Жаратқан Ийениң басына салған барлық сынақлары ушын Аюпқа кеўил айтты ҳәм тәселле берди. Олардың ҳәр бири Аюпқа бир кесита[*] гүмис ҳәм бир алтын сырғадан сыйға берди+.

12Жаратқан Ийе Аюптың соңғы күнлерин бурынғысынан да бетер жарылқады. Енди онда он төрт мың қой, алты мың түйе, бир мың жуп өгиз ҳәм мың урғашы ешек болды. 13Және де, Аюптың жети ул ҳәм үш қызы болды+. 14Ол биринши қызына Емима, екиншисине Кесиа, үшиншисине Керен-Ҳаппух деп ат қойды. 15Үлкениң ҳеш бир жеринде Аюптың қызларындай сулыў қызлар болмады. Әкеси Аюп қызларына аға-инилери менен бирдей мийрас ажыратып, еншиге берди+.

16Буннан кейин, Аюп және бир жүз қырық жыл жасап, төрт әўлад көрди+. 17Солай етип, Аюп узақ ҳәм мазмунлы өмир сүрип, дүньядан көз жумды.

* 3:8 Лиўятан – теңизде жасайтуғын үлкен мақлуқ.

* 8:11 Папирус – батпақлық жерлерде өсетуғын қамысқа уқсаған өсимлик.

* 9:13 Раҳаб – Лиўятанның (3:8) басқа аты.

* 21:12 Лира – бармақ пенен шертилетуғын тарлы саз әсбабы.

* Аюп 28:11 дәрьялардың сағасын табады – Әййемги грекше ҳәм латынша аўдармалардан. Еврейше қолжазбаларда «дәрьяларды бөгетлейди».

* 40:20 Лиўятан – теңизде жасайтуғын үлкен мақлуқ.

* 42:11 Кесита – қандай да бир өлшем бирлик, оның аўырлығы белгисиз.

+ 1:1 Жар 22:21, Ерм 25:20, Жоқ 4:21, Езк 14:14, Езк 14:20, Яқп 5:11, Жар 6:9, Заб 17:22-24

+ 1:3 Бий 6:3
+ 1:5 1Пат 16:5, Жар 8:20
+ 1:6 Аюп 2:1, Аюп 38:7
+ 1:7 1Пет 5:8
+ 1:10 Заб 127:2
+ 1:11 Рут 1:13, Аюп 19:21
+ 1:15 3Пат 10:1
+ 1:16 4Пат 1:10
+ 1:17 Бий 7:16, 1Пат 11:11, 4Пат 24:2
+ 1:20 Жар 37:29, Жар 37:34

+ 1:21 Жар 3:19, Ўаз 3:10, Ўаз 5:14, 1Тим 6:7, Заб 112:2

+ 2:1 Аюп 1:6
+ 2:7 Шығ 9:9, Нзм 28:35
+ 2:8 Езк 27:30, Юнс 3:6
+ 2:10 Заб 38:2

+ 2:11 Ҳкм 17:17, Жар 36:15, Ерм 49:7, Жар 25:2

+ 2:12 Жар 37:29, Езк 27:30
+ 2:13 Жоқ 2:10, Езк 3:15
+ 3:3 Ерм 20:14-18
+ 3:11 Аюп 10:18-19
+ 3:16 Заб 57:8, Ўаз 6:3
+ 3:20 Ерм 20:18
+ 3:21 Ерм 8:3, Аян 9:6
+ 3:22 Ўаз 3:20
+ 3:23 Аюп 19:8
+ 3:25 Ҳкм 10:24, Ийш 66:4
+ 4:3 Ийш 35:3
+ 4:6 Аюп 1:1
+ 4:7 Заб 33:10-11, Заб 36:25, Ҳкм 10:3
+ 4:8 Ҳкм 22:8, Гал 6:7-8

+ 4:9 Шығ 15:8, Заб 17:16, Аюп 15:30, Ийш 30:33

+ 4:13 Жар 15:12, Аюп 33:15
+ 4:14 Заб 118:120
+ 4:16 3Пат 19:12
+ 4:17 Аюп 9:2, Аюп 25:4, Заб 142:2, Ўаз 7:20
+ 4:18 Аюп 15:15
+ 4:21 Аюп 36:12
+ 5:1 Аюп 15:15, Заб 88:6, Зхр 14:5
+ 5:2 Ҳкм 29:11
+ 5:9 Аюп 9:10, Аюп 37:5
+ 5:10 Заб 64:10, Заб 146:8
+ 5:11 1Пат 2:7
+ 5:13 Аюп 18:7, 1Кор 3:19
+ 5:14 Нзм 28:29, Аюп 12:25, Ийш 59:10
+ 5:15 Заб 34:10
+ 5:16 Заб 62:12, Заб 106:42
+ 5:17 Заб 93:12, Ҳкм 3:11
+ 5:18 Нзм 32:39, Ийш 30:26, Ҳош 6:1
+ 5:19 Заб 33:20, Ҳкм 6:16, Ҳкм 30:18
+ 5:20 3Пат 17:6, Заб 32:19, Заб 36:19
+ 5:21 Заб 30:21
+ 5:25 Заб 71:16
+ 5:26 Жар 15:15, Жар 25:8
+ 6:3 Ҳкм 27:3
+ 6:4 Нзм 32:23, Заб 37:3, Жоқ 3:13
+ 6:9 3Пат 19:4, Юнс 4:3
+ 6:15 Заб 40:10, Ерм 15:18

+ 6:19 Жар 25:15, Ийш 21:14, Ерм 25:23, 3Пат 10:1

+ 6:26 Аюп 15:2
+ 7:1 Аюп 14:6, Аюп 14:14
+ 7:2 Леб 19:13
+ 7:4 Нзм 28:67
+ 7:6 Аюп 9:25, Ийш 38:12, Аюп 17:11
+ 7:8 Аюп 20:9
+ 7:10 Заб 36:10, Заб 102:16

+ 7:16 Аюп 9:21, Аюп 10:1, Аюп 10:20, Ўаз 1:2, Заб 38:6-7, Заб 61:10, Заб 143:4

+ 7:17 Заб 8:5, Заб 143:3
+ 7:18 Заб 10:5
+ 7:19 Аюп 14:6, Заб 38:14
+ 7:20 Аюп 16:12, Жоқ 3:12
+ 8:1 Аюп 2:11
+ 8:3 Аюп 34:12
+ 8:6 Ҳкм 3:33
+ 8:8 Нзм 32:7
+ 8:9 Заб 101:12, Ўаз 6:12
+ 8:12 Заб 128:6

+ 8:13 Заб 9:18, Аюп 27:8, Ҳкм 10:28, Ҳкм 11:7

+ 8:14 Ийш 59:6
+ 8:15 Аюп 27:18
+ 8:18 Аюп 7:10
+ 8:21 Заб 125:2
+ 8:22 Заб 108:29
+ 9:2 Аюп 4:17, Аюп 15:14, Аюп 25:4
+ 9:3 Аюп 10:2
+ 9:6 Ийш 2:19, Ийш 13:13, Хаг 2:6

+ 9:8 Аюп 26:7, Заб 103:2, Ийш 40:22, Ерм 10:12, Ерм 51:15

+ 9:9 Аюп 38:31-32, Амо 5:8
+ 9:10 Аюп 5:9
+ 9:13 Аюп 26:12, Заб 88:11, Ийш 51:9
+ 9:15 1Кор 4:4
+ 9:19 Ерм 49:19, Ерм 50:44
+ 9:20 Аюп 15:6
+ 9:21 Аюп 1:1, Аюп 1:8, Аюп 7:16, Аюп 10:1
+ 9:22 Ўаз 9:2, Езк 21:3
+ 9:24 Аюп 12:17
+ 9:25 Аюп 7:6
+ 9:30 Ерм 2:22

+ 9:32 Аюп 33:13, Аюп 39:32, Ўаз 6:10, Ийш 45:9, Рим 9:20

+ 10:1 Аюп 7:16, Аюп 9:21
+ 10:2 Аюп 9:3
+ 10:4 1Пат 16:7
+ 10:7 Аюп 2:3, Нзм 32:39, Ийш 43:13
+ 10:8 Заб 118:71
+ 10:9 Аюп 4:19, Аюп 33:6, Ийш 64:8
+ 10:10 Заб 138:13
+ 10:17 Аюп 19:12
+ 10:18 Аюп 3:11-12, Ерм 20:14-18
+ 10:20 Аюп 14:1, Аюп 7:16
+ 10:21 Заб 87:7, Заб 87:13, Заб 38:14
+ 11:1 Аюп 2:11
+ 11:4 Аюп 10:7
+ 11:8 Заб 138:8
+ 11:10 Аюп 9:12, Аюп 12:14
+ 11:13 Заб 142:6
+ 11:14 Аюп 22:23

+ 11:17 Аюп 22:28, Ҳкм 4:18, Ийш 60:3, Дан 12:3

+ 11:19 Ҳкм 3:24

+ 12:4 Заб 90:14, Аюп 16:10, Аюп 17:2, Аюп 30:1

+ 12:6 Аюп 21:7
+ 12:10 Сан 16:22, Дан 5:23, Елш 17:28
+ 12:11 Аюп 34:3
+ 12:12 Аюп 32:7
+ 12:14 Ўаз 7:13, Аюп 11:10
+ 12:17 Аюп 9:24
+ 12:18 Дан 2:21, Дан 5:20
+ 12:21 Заб 106:40, Ийш 40:23
+ 12:22 Дан 2:22, Ўаз 12:14, 1Кор 4:5
+ 12:23 Ийш 9:3, Ийш 26:15
+ 12:24 Заб 106:40
+ 12:25 Нзм 28:29, Аюп 5:14, Заб 106:27
+ 13:3 Аюп 23:4
+ 13:5 Ҳкм 17:28
+ 13:9 Гал 6:7
+ 13:19 Ийш 50:8
+ 13:21 Заб 38:11, Аюп 33:7
+ 13:22 Аюп 14:15
+ 13:24 Аюп 19:11, Аюп 33:10
+ 13:25 Заб 82:14
+ 13:26 Заб 24:7
+ 13:27 Аюп 33:11
+ 13:28 Ийш 50:9, Яқп 5:2
+ 14:1 Аюп 15:14, Аюп 25:4, Жар 47:9

+ 14:2 1Жлн 29:15, Заб 101:12, Заб 143:4, Ўаз 6:12, Ўаз 8:13

+ 14:4 Аюп 15:14
+ 14:6 Аюп 7:19, Аюп 7:1-2
+ 14:11 Ийш 19:5
+ 14:12 Заб 88:30
+ 14:13 Аюп 21:13
+ 14:14 Ийш 26:19, Аюп 7:1
+ 14:15 Аюп 13:22
+ 14:16 Аюп 31:4, Аюп 34:21
+ 14:21 Ўаз 9:5
+ 15:1 Аюп 2:11
+ 15:2 Аюп 16:3, Аюп 6:26
+ 15:6 Аюп 9:20, Лук 19:22
+ 15:7 Ҳкм 8:25, Заб 89:3
+ 15:8 Ерм 23:18
+ 15:9 Аюп 12:3, Аюп 13:2

+ 15:14 Аюп 4:17, Аюп 9:2, Аюп 14:1, Аюп 25:4-6, Заб 50:7

+ 15:15 Аюп 4:18, Аюп 5:1, Заб 88:6, Зхр 14:5
+ 15:16 Аюп 34:7, Ҳкм 19:28, Аюп 25:6
+ 15:18 Заб 77:4
+ 15:27 Заб 72:7
+ 15:30 Аюп 4:9
+ 15:32 Аюп 22:16, Заб 54:24
+ 15:34 Аюп 20:26, Заб 20:10
+ 15:35 Заб 7:15, Ийш 59:4, Яқп 1:15
+ 16:3 Аюп 15:2
+ 16:7 Аюп 1:15-19
+ 16:9 Заб 34:15, Заб 36:12

+ 16:10 Аюп 12:4, Аюп 17:2, Аюп 30:1, Ийш 50:6

+ 16:12 Аюп 7:20
+ 16:13 Аюп 20:25
+ 16:19 Заб 88:38
+ 17:2 Аюп 12:4, Аюп 16:10, Аюп 30:1
+ 17:3 Заб 118:122, Ҳкм 22:26
+ 17:6 Нзм 28:37, Аюп 30:9
+ 17:11 Аюп 7:6
+ 17:12 Ийш 5:20
+ 17:13 Ўаз 12:5
+ 18:1 Аюп 2:11, Аюп 8:1
+ 18:3 Заб 72:22
+ 18:5 Аюп 21:17, Ҳкм 13:9, Ҳкм 24:20
+ 18:7 Аюп 5:13
+ 18:8 Заб 9:16, Заб 139:6
+ 18:11 Аюп 15:21, Аюп 20:25, Аюп 27:20
+ 18:15 Жар 19:24, Заб 10:6, Езк 38:22
+ 18:17 Аюп 24:20, Заб 33:17, Ҳкм 10:7
+ 18:19 Заб 20:11
+ 18:21 Бий 2:10, Ерм 9:3, 2Сал 1:8
+ 19:7 Аюп 24:12, Хаб 1:2
+ 19:8 Аюп 3:23, Жоқ 3:9
+ 19:9 Заб 88:40
+ 19:11 Аюп 13:24, Аюп 33:10
+ 19:12 Аюп 10:17, Аюп 30:12, Жоқ 3:5

+ 19:13 Заб 30:12, Заб 37:11, Заб 68:9, Заб 87:9

+ 19:17 Аюп 2:9
+ 19:18 4Пат 2:23
+ 19:21 Рут 1:13, Аюп 1:11
+ 19:23 Ийш 30:8
+ 19:24 Ерм 17:1
+ 19:25 Ҳкм 23:11, Ийш 43:14
+ 19:26 Заб 16:15, 1Юхн 3:2
+ 19:29 Ўаз 12:14
+ 20:1 Аюп 2:11, Аюп 11:1
+ 20:4 Жар 2:7, Нзм 4:32
+ 20:6 Ийш 14:13-14
+ 20:7 Заб 82:11
+ 20:8 Ийш 29:7
+ 20:9 Аюп 7:8, Аюп 7:10
+ 20:12 Заб 9:28
+ 20:25 Аюп 16:13
+ 20:26 Аюп 15:34, Заб 20:10, Евр 12:29
+ 20:29 Аюп 27:13, Аюп 31:2
+ 21:3 Аюп 16:20
+ 21:5 Ҳкм 30:32, Мих 7:16

+ 21:7 Аюп 12:6, Заб 72:3-4, Ўаз 8:14, Ерм 12:1, Мал 3:15

+ 21:14 Аюп 22:17
+ 21:15 Шығ 5:2
+ 21:16 Аюп 22:18, Заб 1:1
+ 21:17 Аюп 18:5-6, Ҳкм 13:9, Ҳкм 24:20
+ 21:18 Заб 1:4, Заб 82:14, Ҳкм 10:25
+ 21:19 Шығ 20:5

+ 21:20 Заб 74:8, Ийш 51:17, Ерм 25:15, Обд 1:16, Аян 14:10

+ 21:22 Ийш 40:14, Рим 11:35, 1Кор 2:16, Аюп 4:18, Аюп 15:15

+ 21:30 Ҳкм 16:4
+ 21:31 Нзм 7:10
+ 22:1 Аюп 2:11, Аюп 4:1, Аюп 15:1
+ 22:3 Аюп 35:7
+ 22:6 Шығ 22:6, Нзм 24:13
+ 22:7 Аюп 31:17
+ 22:9 Аюп 31:21, Ийш 10:2, Езк 22:7
+ 22:10 Аюп 18:8
+ 22:11 Юнс 2:4
+ 22:12 Аюп 35:5
+ 22:13 Заб 72:11, Заб 93:7
+ 22:16 Аюп 15:32
+ 22:17 Аюп 21:14
+ 22:18 Аюп 21:16
+ 22:19 Заб 51:8, Заб 57:11
+ 22:22 Ҳкм 2:6
+ 22:23 Аюп 11:14
+ 22:24 Жар 10:29, 3Пат 9:28, 1Жлн 29:4
+ 22:26 Заб 36:4, Ийш 58:14
+ 22:27 Заб 49:14, Ўаз 5:3

+ 22:28 Аюп 11:17, Ҳкм 4:18, Ийш 60:3, Дан 12:3

+ 22:30 Яқп 5:15
+ 23:4 Аюп 13:3, Аюп 16:21
+ 23:10 Заб 138:3, Заб 65:10, 1Пет 1:7
+ 23:13 Ҳкм 19:21, Ийш 14:26, Дан 4:32
+ 24:2 Нзм 19:14, Ҳкм 22:28, Ҳкм 23:10
+ 24:4 Амо 2:7, Ҳкм 28:28
+ 24:7 Шығ 22:26-27
+ 24:12 Хаб 1:2
+ 24:13 Юхн 3:19-20
+ 24:15 Ҳкм 7:9
+ 24:20 Аюп 18:17
+ 24:24 Заб 36:10
+ 25:1 Аюп 2:11, Аюп 8:1, Аюп 18:1
+ 25:3 Мат 5:45

+ 25:4 Аюп 4:17, Аюп 9:2, Аюп 15:14, Заб 142:2

+ 25:6 Аюп 15:16, Заб 21:6, Ийш 41:14
+ 26:6 Заб 138:8, Ҳкм 15:11
+ 26:7 Аюп 9:8
+ 26:8 Ҳкм 30:4
+ 26:10 Жар 1:9, Жар 1:10, Ҳкм 8:29
+ 26:11 Заб 103:7
+ 26:12 Аюп 9:13, Заб 88:11, Ийш 51:9
+ 26:13 Ийш 27:1
+ 27:2 Аюп 34:5
+ 27:3 Аюп 33:4
+ 27:8 Аюп 8:13

+ 27:9 Заб 17:42, Заб 65:18, Ҳкм 1:28, Ҳкм 28:9, Юхн 9:31

+ 27:13 Аюп 20:29
+ 27:14 Ийш 1:22
+ 27:15 Заб 77:64
+ 27:16 Зхр 9:3
+ 27:17 Заб 38:7, Ҳкм 13:22
+ 27:18 Аюп 8:15
+ 27:19 Заб 48:18
+ 27:21 Аюп 30:22
+ 27:23 Жоқ 2:15
+ 28:12 Ҳкм 16:16, Ўаз 7:24
+ 28:13 Заб 26:13, Ийш 53:8, Езк 26:20
+ 28:15 Ҳкм 3:14-15

+ 28:16 Жар 10:29, 3Пат 9:28, 1Жлн 29:4, Аюп 22:24

+ 28:18 Ҳкм 8:11
+ 28:26 Аюп 38:25
+ 28:27 Ҳкм 8:22

+ 28:28 Заб 110:10, Ҳкм 1:7, Ҳкм 9:10, Ҳкм 3:7, Ҳкм 14:16

+ 29:3 2Пат 22:29, Заб 17:29, Заб 118:105
+ 29:5 Аюп 1:2
+ 29:6 Жар 49:12
+ 29:10 Заб 136:6
+ 29:12 Заб 81:5, Ҳкм 31:8
+ 29:14 Заб 131:9
+ 29:16 Ҳкм 14:21, Ҳкм 29:7

+ 29:17 Заб 3:7, Заб 13:4, Заб 57:7, Ҳкм 30:14

+ 29:23 Заб 118:129
+ 30:1 Аюп 12:4, Аюп 16:10, Аюп 17:2
+ 30:9 Нзм 28:37, Аюп 17:6
+ 30:10 Заб 87:9
+ 30:12 Аюп 19:12
+ 30:15 Аюп 18:11
+ 30:22 Аюп 27:21
+ 30:26 Ерм 8:15, Ерм 14:19
+ 30:30 Жоқ 4:8, Заб 101:3
+ 31:1 Ҳкм 6:25, Мат 5:28
+ 31:2 Аюп 20:29
+ 31:4 2Жлн 16:9, Ҳкм 15:3, Зхр 4:10
+ 31:6 Дан 5:27
+ 31:8 Леб 26:16
+ 31:9 Аюп 24:15
+ 31:10 Нзм 28:30, Ерм 8:10
+ 31:12 Ҳкм 6:27-29
+ 31:15 Ҳкм 22:2
+ 31:17 Аюп 22:7
+ 31:18 Яқп 1:27
+ 31:20 Аюп 29:13
+ 31:21 Аюп 22:9
+ 31:24 Мрк 10:22, Мрк 10:24
+ 31:25 Заб 61:11
+ 31:27 Нзм 4:19
+ 31:29 Ҳкм 24:17-18
+ 31:30 Мат 5:44, Рим 12:14
+ 31:32 Бий 19:20-21
+ 31:33 Аюп 28:13
+ 31:35 Аюп 13:22
+ 31:40 Жар 3:18
+ 32:2 Жар 22:21
+ 32:4 Аюп 15:10
+ 32:7 Аюп 12:12
+ 32:8 Аюп 33:4, Заб 118:100
+ 32:20 Заб 38:4, Ерм 6:11, Ерм 20:10

+ 33:4 Жар 2:7, Аюп 27:3, Аюп 32:8, Заб 103:30, Елш 17:25

+ 33:6 Аюп 4:19, Аюп 10:9, Ийш 64:8

+ 33:7 Аюп 13:21

+ 33:9 Аюп 9:21, Аюп 10:7, Аюп 12:4, Аюп 16:17, Аюп 27:5-6, Аюп 32:1

+ 33:10 Аюп 13:24, Аюп 19:11
+ 33:11 Аюп 13:27, Аюп 14:16
+ 33:13 Аюп 9:32, Аюп 39:32
+ 33:15 Сан 12:6, Аюп 4:13
+ 33:16 Аюп 36:10
+ 33:19 Аюп 30:17
+ 33:20 Заб 101:5, Заб 106:18
+ 33:23 Заб 33:8
+ 33:24 Заб 48:8
+ 33:25 4Пат 5:14
+ 33:26 Заб 16:15
+ 33:28 Заб 15:10, Ийш 38:17
+ 33:30 Заб 55:14
+ 34:3 Аюп 12:11
+ 34:5 Аюп 27:2, Аюп 33:9
+ 34:7 Аюп 15:16, Ҳкм 19:28
+ 34:8 Заб 1:1
+ 34:9 Аюп 9:22, Аюп 21:16
+ 34:10 Жар 18:25, Заб 91:16
+ 34:11 Ҳкм 24:12, Заб 61:13
+ 34:12 Аюп 8:3

+ 34:15 Жар 3:19, Заб 89:4, Заб 103:29, Ўаз 3:20, Ўаз 12:7

+ 34:19 Аюп 31:15, Ҳкм 22:2
+ 34:20 Дан 8:25
+ 34:21 Аюп 14:16, Аюп 31:4
+ 34:22 Заб 138:12
+ 34:24 Заб 2:9
+ 34:28 Аюп 35:9
+ 34:35 Аюп 35:15
+ 34:37 Аюп 27:23, Жоқ 2:15
+ 35:3 Аюп 9:22, Аюп 21:16
+ 35:5 Аюп 22:12
+ 35:7 Аюп 22:2-3
+ 35:9 Шығ 2:23, Аюп 34:28, Ўаз 4:1, Ўаз 5:7
+ 35:10 Заб 41:9
+ 35:12 Аюп 27:9
+ 35:14 Аюп 9:11, Аюп 23:9

+ 35:16 Аюп 34:35, Аюп 34:37, Аюп 38:2, Аюп 42:3

+ 36:4 Аюп 37:16
+ 36:6 Аюп 34:28
+ 36:7 Заб 33:16, 1Пат 2:8
+ 36:8 Заб 106:10
+ 36:10 Аюп 33:16
+ 36:12 Ийш 1:19-20, Аюп 4:21
+ 36:16 Заб 4:2
+ 36:19 Заб 48:8, Ҳкм 11:4
+ 36:26 Заб 101:28
+ 36:27 Ҳкм 3:20
+ 36:32 Хаб 3:4
+ 37:3 Аюп 36:30, Аюп 36:32
+ 37:4 2Пат 22:14, Заб 17:14, Заб 28:3-4
+ 37:5 Аюп 5:9
+ 37:6 Заб 148:8
+ 37:8 Заб 103:22
+ 37:10 Аюп 38:29-30
+ 37:12 Заб 148:8
+ 37:13 Шығ 9:18, 3Пат 18:45
+ 37:16 Аюп 36:4
+ 37:18 Ийш 44:24
+ 37:19 Ийш 60:2
+ 37:24 Ҳкм 15:33
+ 38:1 Аюп 40:1, Зхр 9:14
+ 38:2 Аюп 35:16, Аюп 42:3
+ 38:3 Аюп 40:2
+ 38:4 Заб 103:5, Ҳкм 8:29
+ 38:6 1Пат 2:8
+ 38:7 Жар 6:2, Аюп 1:6, Аюп 2:1
+ 38:8 Жар 1:9, Заб 32:7, Заб 103:9, Ерм 5:22
+ 38:15 Аюп 18:5
+ 38:22 Заб 134:7
+ 38:23 Ешу 10:11, Ийш 30:30
+ 38:25 Аюп 28:26
+ 38:26 Заб 106:35, Ийш 35:6, Ийш 41:18
+ 38:28 Аюп 5:10
+ 38:29 Аюп 37:10, Заб 147:5
+ 38:30 Аюп 37:10
+ 38:31 Аюп 9:9, Амо 5:8
+ 38:32 Аюп 9:9
+ 38:33 Ерм 31:35
+ 38:39 Заб 103:21
+ 38:40 Заб 16:11
+ 38:41 Заб 146:9
+ 39:1 Заб 103:18
+ 39:16 Жоқ 4:3
+ 39:20 Ерм 8:16
+ 39:24 Ерм 4:19, Амо 3:6
+ 39:32 Аюп 9:32, Аюп 33:13
+ 39:34 Аюп 42:6
+ 40:1 Аюп 38:1
+ 40:2 Аюп 38:3
+ 40:3 Аюп 32:2
+ 40:4 Аюп 37:4
+ 40:9 Заб 97:1, Ийш 59:16
+ 40:10 Сан 22:4
+ 40:23 Ешу 9:15, Ешу 9:27

+ 41:1 Аюп 3:8, Аюп 40:20, Заб 73:14, Заб 103:26, Ийш 27:1

+ 41:3 Шығ 9:29, Заб 23:1
+ 42:2 Жар 18:14, Ерм 32:17, Мат 19:26
+ 42:3 Аюп 38:2
+ 42:4 Аюп 38:3, Аюп 40:2
+ 42:6 Аюп 2:8
+ 42:7 Аюп 2:11

+ 42:8 Сан 23:1, 1Жлн 15:26, Жар 20:7, Яқп 5:16

+ 42:9 Аюп 2:11
+ 42:10 Ийш 40:2, Ийш 61:7
+ 42:11 Аюп 19:13
+ 42:13 Аюп 1:2
+ 42:15 Сан 27:1-8
+ 42:16 Жар 50:23

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRK

Қосымша материаллар

Қосымша материаллар

1. Сөзлик

2. Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

3. Сүўретлер

4. Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

5. Израил халқының календары

6. Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

7. Карталар

Сөзлик

Сөзлик

1. А

2. Ә

3. Б

4. Г

5. Д

6. Е

7. Ж

8. З

9. И

10. К

11. Қ

12. Л

13. М

14. О

15. Ө

16. П

17. Р

18. С

19. Т

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ҳ

24. Ш

25. Э

26. Я

Адам Улы – «Хош Хабар» китапларында Ийса Масийх Өзине ислеткен атақ. Ийса жасаған дәўирде яҳудийлер бул атақ астында дүньяға ҳүким ҳәм қутқарылыў алып келетуғын Қудайдың ўәкилин түсинген. Даниел пайғамбарға берилген аянда инсан сүлдериндеги бул зат туўрысында пайғамбаршылық қылынған (Дан 7:13-14; Мат 13:37; Мрк 2:10; 8:31; 10:45; Лук 7:34; 9:58; 17:22-30; Аян 1:13).

амалек халқы, амалеклер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Амалек халқы көшпели халық болып, әсиресе Өли теңиздиң қубла ҳәм шығыс тәреплеринде жасаған. Израил халқы Мысырдан шығып киятырғанда, амалек халқы оларға ҳүжим қылған еди. Соннан баслап амалек халқы Израил халқының душпаны болып қалды (Шығ 17:8-16; Нзм 25:17-19; 1Пат 15:2; 30:1).

аммон халқы, аммонлар – Бул халық Ибрайымның иниси Луттың әўладынан еди. Аммон халқы қудай Молохқа табынған. Олар Иордан дәрьясының шығысында жасаған. Аммон халқы Израил халқының душпаны болып, филист халқы менен келисим дүзген. Аммон елиниң пайтахты сол дәўирде Рабба қаласы еди. Ал ҳәзир Амман қаласы болып, ол Иордания мәмлекетиниң пайтахты (Жар 19:38; Сан 21:21-25; 1Пат 11:1-2; 2Пат 12:26).

амор халқы, аморлар – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын амор халқы Қанан жеринде жасаған ҳәм сол жерде жасаған халықлардан сан жағынан көбирек ҳәм күшлирек болған. Сол ўақытта Қанан жеринде жасаған халықлардың ҳәммеси «амор халқы» деп те аталған (Жар 15:16; Ешу 24:15; Бий 6:10; 3Пат 21:26).

анақ халқы, анақлар – Анақтың әўладлары, Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халықтың адамлары жүдә бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Сан 13:33-34; Нзм 2:10-11, 20-21).

Арам – Бул атама Ески Келисимде арамейше сөйлесетуғын халықлар жасайтуғын бир неше аймаққа қолланылған. Бул аймақлардың бири Евфрат дәрьясының бойында, ҳәзирги Сирия мәмлекетиниң арқа тәрепинде ҳәм ҳәзирги Туркияның қубла-шығысында еди. Ибрайым бир қанша ўақыт даўамында сол аймақта жасаған, оның ағайинлериниң базылары сол жерде жасап қалған. Евфрат дәрьясынан батыс ҳәм қублаға созылған, Қанан аймағына жақын болған жерлерге де Арам аты қолланылып, Дамаск қаласы усы жерлердиң орайы болып есапланған. Бул аймақлардың ҳәммеси Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң Сирия аты менен танылған (Жар 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Пат 20:1; 4Пат 8:28-29).

арфа – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5; 3Пат 10:12; 1Жлн 13:8; 2Жлн 5:12; Нхм 12:27; Заб 56:9; 70:22; 80:3).

Аспан Патшалығы – Инсанлардың өмиринде Қудайдың ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзаттың ақыретте жаңаланыўына силтеме береди. Бул сөз тек ғана Матта китабында болып, «Қудайдың Патшалығы» мәнисин береди. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ҚУДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ сөзине қараң (Мат 4:17; 5:3-10; 13-бап; 20:1-16; 22:1-14).

Ассирия – Әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Ниневия, ҳәзирги Ирактың арқа тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Олар Израил халқының көпшилик бөлегин тутқын етип алып кетти. Ассирия патшасы басқа халықларды Израил елине мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 612-жылы аўқамлас болған душпан ләшкерлери Бабилония ҳәм Мидия басшылығында Ниневияны ўайран қылды. Көп узамай Ассирия патшалығы өз ғәрезсизлигин жойтты (4Пат 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Жлн 32:1-21).

атанақ ағаш – Рим империясында өлим жазасының бир түри болып, жазаға тартылған адамды атанақ ағашқа шегелейтуғын еди. Узын бақанға бир ағашты кесесине шегелеп ямаса жип пенен байлап атанақ ағаш соғылған. Атанақ ағашқа шегелеў жүдә қорқынышлы ҳәм шермендели жаза есапланған. Тек ғана адам өлтириўшилер, жаўыз жынаятшылар ҳәм Рим империясының душпанлары усындай жазаға тартылатуғын еди. Жынаятшы ашық орында аламанның көз алдында жалаңаш түрде жазаланатуғын еди. Буннан мақсет жынаятшыны шерменде қылыў ҳәм жынаятлардың алдын алыў еди. Яҳудийлер ағашқа шегеленген адамды Қудай нәлетлеген деп есаплайтуғын еди. Жаңа Келисимде базыда «ағаш» дегенде «атанақ ағаш» нәзерде тутылған (Нзм 21:22-23; Мат 27-бап; Мрк 15-бап, Юхн 19-бап; Елш 5:30; 1Пет 2:24; Гал 3:13).

Ашера (кийели ағаш) – Қанандағы халықлардың сыйынған қудайы. Ол мол өнимдарлық қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген. Ашера базыда кийели ағаш сыпатында болған. Оның еркек жубайы Баал еди (Шығ 34:13; Нзм 16:21; Бий 6:25; 4Пат 17:10; 21:7).

Аштарта – Қанандағы халықлардың табынған қудайы. Ол өнимдарлық, саўаш ҳәм муҳаббат қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген (Бий 2:13; 10:6; 1Пат 31:10; 3Пат 11:5, 33).

Ашытқысыз нан байрамы – Бул байрам еврей календарының биринши айы – абиб айының 15-21-күнлеринде жети күн даўамында белгиленген (абиб айы нисан айы деп те аталады). Ҳәзирги календарь бойынша бул ай марттың ортасынан басланады. Израил халқы сол жети күн даўамында Қудайдың оларды Мысырдан алып шыққанын еслеген. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан соң бир күннен кейин басланып, бир ҳәпте даўам еткен. Соның ушын, Жаңа Келисимниң базы жерлеринде Қутқарылыў байрамы менен Ашытқысыз нан байрамы «Қутқарылыў байрамы» деп аталған (Шығ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Леб 23:6-8; Сан 28:17-25; Нзм 16:3-4, 8).

Әке – Ески Келисимниң базы бөлимлеринде Қудай Израил халқының Әкеси деп сүўретленген. Жаңа Келисимде болса Қудайдың Өз халқының Әкеси екенлиги ҳаққындағы түсиник және де ашық айтылған. Ийса Масийх Қудайды Әке деп шақырған. Ийса Өзин Қудайдың жалғыз улы екенин, Әкеси Қудай тәрепинен бул дүньяға жиберилгенин ҳәм Оның менен жақын мүнәсибетте екенин тастыйықлаған. Сондай-ақ, Ийса Өз шәкиртлерине де Қудайды аспандағы ҳақыйқый Әке деп билиўди үйреткен. Ийсаға исенип, Оған ергенлер Қудай менен жақын мүнәсибет орнатып, Қудайдың толық сүйиспеншилигине ийе болады. Қудай мийирман әкедей оларға ғамхорлық қылады (Шығ 4:22; Нзм 32:6; Ийш 63:16; Мал 1:6; 2:10; Мат 6:8-9; Юхн 1:14, 18; 14:6; Рим 8:15; Гал 4:6).

әмеңгер – Бул сөз қыйын жағдайда қалған ағайинине жәрдем беретуғын адамға айтылған. Муўсаның нызамы бойынша, биреўдиң жақын ағайинлериниң бири кәмбағал жағдайда қалып, қуллыққа сатылғанда, ол ағайини ушын төлем төлеп, оны қуллықтан азат етиўи керек. Сондай-ақ, ағайининиң бири меншик жерин сатып, жеринен айырылғанда, ол ағайининиң жерин қайтарып алып бериўи тийис. Және де, оған айыпсыз өлтирилген ағайининиң өшин алып бериў ўазыйпасы да жүкленген (Леб 25:25-26, 47-49; Рут 3:12; 4:4, 6). Сондай-ақ, қуллықта болған Израилды азат еткен Қудайға да Әмеңгер деп айтылады (Ийш 41:14; 47:4).

Баал – Қанандағы халықлардың табынған ҳасылдарлық қудайы болып, еркек көринисинде сәўлеленген. Оның ҳаял жубайы Ашера болған. Қананлылар ең күшли қудай – Баал, деп исенген. Баал сөзи – хожайын, деген мәнини билдирип, базыда еркеклердиң атына қосып қолланылған. Айырым жағдайларда қала ямаса жай атамаларына да қосылған. Баал сөзи қосып аталған сол жерлерде Баалға арналған кийели тас болған ямаса Баалға айрықша усыл менен табынған болыўы мүмкин (Бий 6:25, 28; 3Пат 16:32; 4Пат 1:2; 10:26-28).

Бабилония, Бабилон – Бабилония әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Бабилон ҳәзирги Ирактың қубла тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 586-жылы Бабилония ләшкери Яҳуданы, яғный қубла патшалықты басып алған ҳәм көп адамларды Бабилонияға сүргин қылып алып кеткен еди. Кейин Бабилония ели Персия империясы ҳүкимдарлығының қол астында болғанда, базы яҳудийлер Яҳуда елине қайтып келген. Қалған яҳудийлер болса Бабилонияда жасап қала берген. Бабилон қаласы көп жыллар даўамында яҳудийлердиң диний тәлим орайы болған еди (4Пат 24:1, 7, 17; 25:1-12; Дан 1:1-6; 5:30-31; Эзр 1:11).

Башан – Төбешик ҳәм тоғай менен қапланған тегисликлерден ибарат ел. Бул үлке Киннерет, яғный Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының шығыс тәрепинде жайласқан. Башан Гилад елиниң арқа тәрепинде жайласқан болып, семиз ири ҳәм майда маллары менен және де, сапалы дәнлери менен даңқ таратқан еди (Сан 32:33; Нзм 3:11, 13; 4Пат 10:33; Ерм 50:19).

Галила үлкеси – Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының батыс тәрепинде, Самария үлкесиниң арқасында жайласқан таўлы жер. Әййемги Палестина сыяқлы Галила да б. э. ш. 63-жылы Рим империясы тәрепинен басып алынған. Көп әсирлер даўамында бул үлке жат халықлар ҳүкимдарлығы астында болғанлықтан, үлке турғынларының арасында көплеген яҳудий емес халықлар жасаған. Соның ушын, басқа яҳудийлер галилалыларға пәс нәзер менен қарайтуғын болған. Ийсаның балалық ҳәм өспиримлик дәўири Галиладағы Насыра қаласында өткен. Ийса Өз хызметин көбинесе сол Галилада алып барған (Ийш 9:1-2; Мат 4:12-16).

Гилад – Иордан дәрьясының шығыс тәрепиндеги үлке. Гиладтың қубла тәрепинде Моаб ели, арқа тәрепинде болса Башан деген жер жайласқан еди (Нзм 3:10; Ешу 17:5; 2Пат 17:24-26; 3Пат 22:3; Ерм 8:22; 46:11).

гиргаш халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Гиргаш халқы Қанан елиниң қайсы жеринде жасағаны анық емес (Жар 15:21; 1Жлн 1:14).

гүна – Қудайдың буйрықларын бузыў, жаман ис қылыў ямаса жақсылық қылыўдан бас тартыў дегени. Мухаддес Китап бойынша, гүна түсиниги тек ғана адамның ис-ҳәрекетлерин емес, ал оның Қудайға ямаса адамларға қарсы ой-қыялларын да өз ишине алады. Қудайдың талабы бойынша, ҳәр бир адам Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен, бар күши менен сүйиўи керек. Ийса Масийх, адам ҳәттеки ой-қыялында гүна қылса да ҳүким қылынады, деп тәлим берген. Соның менен бирге, ғәзеп, менменлик, мақтаншақлық, қызғаншақлық, көре алмаслық сыяқлы гүналар көзге көринбесе де, Қудайдан жасырын қалмайды. Қудай ийгиликли, әдалатлы, мухаддес болғаны ушын, исленген ҳәр бир гүна Қудайға қарсы.

Адам-ата ҳәм Ҳаўа-ене Қудайға қулақсызлық қылып, Оның менен мүнәсибетин бузған. Буның ақыбетинде Адам-ата ҳәм Ҳаўа-енениң өз ара мүнәсибети де бузылды, дүньяда жаман мүнәсибетлик пайда болды, пүткил дүнья нәлетке ушырады. Олардың өмири тәшиўиш, қайғы-азапларға толды. Гүна себепли дүньяға өлим кирип келди ҳәм пүткил адамзат үстинен ҳүкимдар болып қалды. Гүна ҳәр бир адамның тәбиятында болғаны ушын, оның нийетлерин, ой-пикирлерин, кеўил туйғыларын ҳәм қәлеўлерин бузады. Гүнаның ақыбетинде адамзат Қудайдан узақласқан, ажыралған, Оның ғәзеби астында қалған. Сонлықтан адамзат ақырзаманда ҳүким қылынады. Тек ғана Ийса Масийхтың төгилген қаны арқалы адамзат гүналарынан пәклене алады, Қудай менен жарасады ҳәм ҳүким қылынбайды (Жар 3:5-8, 16-19; 4:10; Нзм 6:5; Заб 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Ийш 5:16; 59:2; Ерм 17:9; Мат 5:21-30; Лук 10:27; 1Юхн 1:7-9; 2:1-2; Рим 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Эфс 5:5-6).

диний муғаллим – Бабилония сүргининен соң, Израил арасында базы адамлар бар болған Мухаддес Жазыўларды абайлап сақлап, үйрене баслаған. Олардың базылары еврейше Мухаддес Жазыўлардан нусқа көшириў менен шуғылланған ҳәм Израил халқы арасында абырайға ийе болып, жәмийетке күшли тәсирин көрсеткен. Оларды диний муғаллимлер деп атаған (Мат 23:2; Мрк 12:38-39; Лук 20:46).

ебус халқы, ебуслы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Даўыт Ерусалимди ийелеместен алдын ебус халқы Ерусалимде ҳәм оның әтирапында жасаған (2Пат 5:6-10; 24:16-25).

елши – Белгили бир хабарды жеткизиў ушын жиберилген адам. Жаңа Келисимде бул сөз Ийса Масийхтың он еки шәкиртине қолланылған. Ийемиз Ийса елшилерди адамларға Хош Хабарды жеткизиў ушын таңлаған еди. Елши Павел де олардың қатарында еди. Ийса Масийх Павелге көринип, оған Хош Хабарды тарқатыў ўазыйпасын тапсырған. Елшилер барлық масийхыйлар арасында, әсиресе өзлери тийкар салған жәмәәтлерде үлкен абырай ҳәм итибарға ийе болып, шешим шығарыў ҳуқықына ийе еди. «Елши» сөзи Хош Хабарды жәрия қылыў ушын жиберилген адамларға да қолланылған (Лук 6:12-16; Елш 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Кор 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Гал 1:1-2; Эфс 4:11-12).

Ең мухаддес бөлме – Мухаддес шатырдың ишиндеги, кейин болса Ибадатхананың ишиндеги кишигирим бөлме. Бул бөлмеде Келисим сандығы турды. Сулайман қурдырған Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесинде еки керубтың үлкен мүсини де бар еди. Ең мухаддес бөлмени Мухаддес бөлмеден үлкен перде бөлип туратуғын еди. Таўрат бойынша тек ғана бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күни Ең мухаддес бөлмеге кириўине болатуғын еди. Еврейлерге жазылған хатта ҳәм Аян китабында аспандағы Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмеси ҳаққында айтылған. Ийса Масийх инсан қолы менен қурылмаған сол минсиз Ибадатханада бас руўханий болып хызмет қылып атыр (Шығ 26:33-34; Леб 16-бап; Евр 8:1-2; 9:11-12, 24; Аян 15:5).

Ерусалим – Ерусалим қаласы Жер Орта теңизинен 50 шақырым шығыста, таў етегинде жайласқан. Алдын бул қала таўдағы қорған болған, кейин ала кеңейип, әтираптағы қыр ҳәм тегисликлерди өз ишине алған. Б. э. ш. 1000-жылы патша Даўыт Ерусалимди басып алғаннан кейин қала Израил халқы ушын сиясий ҳәм диний орайға айланған. Әййемги ўақытта Ерусалим қаласының аты Салим еди.

Б. э. ш. 586-жылы Ерусалимди Бабилония әскерлери басып алған. Қаладағы имаратлар ҳәм Ибадатхана талан-тараж қылынып, оларға от қойылған, қала дийўаллары бузылған, турғынлары болса сүргинге алып кетилген. Б. э. ш. 538-жылы, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде яҳудийлерге өз ўатанына қайтыўға ҳәм Ибадатхананы қайта қурыўға рухсат берилген. Б. э. ш. 445-жылы Персия патшасы ҳәмелдары Нехемия Ерусалимге барып, қала дийўалларының қурылысына басшылық қылған. Б. э. ш. 332-жылы Ерусалим қаласы ҳеш бир қарсылықсыз Александр Македонскийге тәслим болған. Соңынан б. э. ш. 164-жылдан баслап, шама менен 100 жыл даўамында Ерусалим қаласы ғәрезсиз Яҳудий мәмлекетиниң пайтахты болған. Б. э. ш. 63-жылы болса бул ел Рим империясы тәрепинен басып алынған ҳәм оған бағынышлы болып қалған (2Пат 5:6-9; 4Пат 25:8-17; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-11).

Жабрайыл – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Жабрайыл, екиншиси – Михаил. Жабрайыл Қудайдың арнаўлы хабарын жеткизиў ушын бир неше мәрте адамларға көринген. Ол Даниел пайғамбарға көринип, берилген аянлар ҳәм пайғамбаршылықлардың мәнисин түсиндирип берген. Жабрайыл шомылдырыўшы Яқыяның әкеси Зехарияға да көринип, Яқыяның туўылыўы ҳаққында, Мәриямға да көринип, Ийса Масийхтың туўылыўы ҳаққында хабар берген (Дан 8:15-27; 9:20-27; Лук 1:8-20, 26-38).

Жаңа ай байрамы – Ҳәр жаңа ай шыққан күни белгиленетуғын байрам. Руўханийлер усы байрам ушын Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Сондай-ақ, бул байрамда адамлар айрықша ас жеген. Дәстүрге муўапық бул асты тек ғана пәкленген адамлар жеўге болатуғын еди. Айдың биринши күни мухаддес есапланып, адамлар сол күни жумыс ислемейтуғын еди (Сан 28:11-15; 1Пат 20:5, 24-26; Амо 8:5).

Жаратқан Ийе – Еврейше «ЙҲЎҲ», грекше «Күриос». Ески Келисимде «ЙҲЎҲ» Қудайдың аты. Негизинде әййемги еврей тилинде сөзлер тек ғана даўыссыз ҳәриплер менен жазылған. Еврейше жазыўларды оқығанлар қайсы орында қандай даўыслы сеслер келетуғынын билетуғын еди. Яҳудийлер Қудайдың атын жүдә мухаддес деп билгени ушын, Ески Келисим дәўириниң ақырларына келип, бул атты атамай қойған еди. Олар Ески Келисимди оқығанда «ЙҲЎҲ» сөзиниң орнына «Ийем, Хожайыным» мәнисин беретуғын «Адонай» сөзин қолланып баслаған. Усы аўдармада бул сөз «Жаратқан Ийе» деп берилген. Көп адамлар «ЙҲЎҲ» сөзин еврейшеде «болыў» фейилиниң биринши формасы болыўы мүмкин, деп есаплайды. Усы пикир бойынша «ЙҲЎҲ» сөзи «Ол бар», яғный Ол мәңги, ҳеш қашан өзгермейди ямаса «Ол бар болыўға себепкер», яғный ҳәр бир нәрсениң келип шығыўына себепши Ол, деген мәнисти билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи көп жағдайларда Ийса Масийхтың атағы сыпатында ислетилген болып, бул аўдармада Ийе, Ийем, Ийемиз… деп берилген. Базы жағдайларда «Күриос» сөзи Жаңа Келисимде Қудайға қарата қолланылған, Оның Ески Келисимдеги айырым ислерин сүўретлейди. Бундай жағдайларда бул аўдармада «Күриос» сөзи «Жаратқан Ийе» деп берилген (Жар 7:1; 8:21; 21:1; Шығ 3:14; Нзм 33:2-3; Заб 88:6-7; Мал 1:1).

Жаратқан Ийениң Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға қарата айтылған (Шығ 23:19; 34:26; Ешу 6:23; 4Пат 19:1).

Жартас, қорғаўшы Жартас – Еврейшеден сөзбе-сөз аўдармасы «жартас». Бул сөз Қудайға үмит байлағанларды Оның Өзи қорғайтуғынын, аман-есен сақлайтуғынын, Қудайдың өзгермейтуғынын ҳәм пүткиллей исенимли екенин билдиреди (Нзм 32:4; 1Пат 2:2; 2Пат 22:2-3; Заб 27:1; 41:10; 77:35).

жаўыз руўх – Мухаддес Китапта жаўыз руўх базыда жин деп аталған. Жаўыз руўхлардың ҳүкимдары шайтан. Жаўыз руўхлар инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оны басқарады. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ШАЙТАН ҳәм ЖИН сөзлерине қараң (Мат 8:16; Мрк 1:23; Лук 4:33).

жәмәәт – Жаңа Келисимде бул сөз масийхыйлар топарына қолланылған. Биринши жәмәәт Ерусалимде пайда болған. Ол жердеги исениўшилер Қудайға сыйыныў ушын тез-тез жыйналып туратуғын еди. Ийса Масийх ҳаққындағы Хош Хабар кең тарқалғаннан кейин, басқа жерлерде де жәмәәтлерге тийкар салынды. Жәмәәттеги исениўшилер бир-бирине ҳәр тәреплеме жәрдем беретуғын еди. Исениўшилер үйлеринде жыйналғанда дуўа ететуғын еди, Қудайға алғыс-мақтаў айтып, Ийсаның өлимин еслеп, бирге аўқатланатуғын еди. Олар биргеликте Мухаддес Жазыўды оқып, сабақ алатуғын еди ҳәм исенимде беккем турыў ушын бир-бирин жигерлендиретуғын еди. Жәмәәтлердиң жолбасшылары бар еди, оларды жетекши, ақсақал ямаса шопан деп атайтуғын еди. Жәмәәтте исениўшилерге жәрдем беретуғын адамларды болса хызметшилер деп атаған.

Жаңа Келисимде жәмәәт сөзи және Ийса Масийхқа исенген барлық адамларды билдирген. Жәмәәт сөзиниң усы мәнисин түсиндириў ушын Жаңа Келисимде бир неше тымсаллар берилген. Олардың базылары мынадай: Ийса Масийхтың денеси, Ибадатхана, Қудайдың үйи. Және Ески Келисимде жыйналған Израил халқына да жәмәәт деп айтылған (Мат 16:18; Елш 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Яқп 5:14; 1Пет 5:1-4; Рим 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Гал 1:1-2, 13; Эфс 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Фил 1:1; 3:6; Кол 1:24; 4:15; 1Тим 3:1-15; Тит 1:5-9; Аян 1:11).

жин – Мухаддес Китапта жин базыда жаўыз руўх деп аталған. Жинлердиң ҳүкимдары шайтан. Жинлер инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оның ҳәрекетлерин басқарады. ЖАЎЫЗ РУЎХ сөзине қараң (Мат 4:24; Мрк 3:22; Лук 7:33; Юхн 7:20; Елш 8:7).

жоқарғы кеңес – Жаңа Келисим дәўиринде яҳудийлердиң сиясий ҳәм диний кеңеси. Бул кеңес бас руўханийлерден, Таўрат алымлары ҳәм абырайлы адамлардан ибарат еди. Жоқарғы кеңестиң шама менен 70 ағзасы бар еди. Бас руўханий кеңестиң баслығы болған. Кеңес ағзалары яҳудийлердиң жасаў шәраятына, сиясий өмирине ҳәм диний дәстүрлерине байланыслы мәселелерди шешиў ҳуқықына ийе еди, бирақ жоқарғы кеңес шығарған әҳмийетли қарарлар Рим ҳүкимети тәрепинен тастыйықланыўы керек еди. Жоқарғы кеңес адамды өлимге ҳүким еткени менен де, бул ҳүкимди тек Рим ҳүкимети ғана орынлай алатуғын еди. Елде тынышлықты сақлап турыў ушын жоқарғы кеңес яҳудийлердиң де, Рим ҳүкиметиниң де пайдасын гөзлейтуғын еди (Мат 26:57–27:2; Мрк 14:52; Юхн 11:47; Елш 5:21, 27; 22).

зәйтүн – Ҳәмме ўақытта жасыл болып өсип туратуғын, Жақын Шығыста жүдә кең тарқалған субтропикалық терек ҳәм оның мийўеси. Бул теректиң мийўесинен май алынады. Зәйтүн терегиниң қәрели көринисиндеги жасыл ямаса қара мийўеси ашқылтым болып табылады (Жар 8:11; 28:18; Шығ 23:11; 29:2; Леб 2:1; 1Пат 16:1).

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы – Бул байрам еврей календарының үшинши айы болған сиўан айының 6-7-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул май айының ақырына туўры келеди. Израил халқы Қудайдың буйрығы бойынша биринши зүрәәт алғанда биринши зүрәәт байрамын белгиледи. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан жети ҳәпте өткеннен кейин болғанлықтан Ҳәптелер байрамы деп те айтылады. Және Жаңа Келисимде бул байрам Елиўинши күни байрамы деп те айтылады. Бул байрамда биринши мәрте Мухаддес Руўх Ерусалимде жыйналған шәкиртлерге түсип, жәмәәт басланғанлықтан дүнья жүзиндеги жәмәәтлер бул күнди еске алып белгилейди (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:15-21; Сан 28:26-31; Нзм 16:9-12; Елш 2:1; 20:16; 1Кор 16:8).

Ибадатхана – Қандай да бир қудайға сыйыныў ушын қурылған имарат. Әдетте қудайларға арнап ибадатханалар қурылған. Табыныўшылар қудай өз ибадатханасында бар деп исенген. Усы себептен олар ибадатхананы қудайдың үйи деп те атаған.

Бирақ бул аўдармада ибадатхана сөзи үлкен ҳәрип пенен жазылған болса, Ерусалимдеги Ийениң Ибадатханасы нәзерде тутылған. Патша Сулайман қурдырған Ибадатханадан алдынғы заманда Мухаддес шатырда ҳәр түрли қурбанлықлар берилип, диний хызметлер өткерилген. Патша Сулайман дәўиринен баслап пүткил Израил халқы Ийемизге Ерусалимдеги Ибадатханада сыйынған. Олар Ибадатханада қурбанлықлар берип, әҳмийетли байрамларды сол жерде белгилеген. «Ибадатхана» сөзи айрықша бир имаратқа ямаса Ибадатхананың толық ҳәўлилерине қарата қолланылған. Ибадатхананың айрықша имараты Мухаддес бөлме ҳәм Ең мухаддес бөлмеден ибарат еди. Бул бөлмелерге мәлим бир мәресимлерди орынлаў ушын тек ғана руўханийлердиң кириўине рухсат берилген. Халық Ибадатхананың ҳәўлисинде Қудайға сыйынған. Израил тарийхында Ерусалимде бир неше мәрте Ибадатхана қайта қурылған, бирақ басқыншылар тәрепинен ўайран етилген. Биринши Ибадатхананы патша Сулайман қурдырған. Бул Ибадатхана 3Пат 6:1-38; 7:13-51; 2Жлн 2:1–4:22 да толық сүўретленген. Б. э. ш. 586-жылы бабилонлылар сол Ибадатхананы ўайран қылып, ондағы барлық қымбатбаҳа затларды Бабилонға алып кеткен. Б. э. ш. 538-жылы Персия патшасы Кирдиң пәрманы бойынша, базы яҳудийлер Ерусалимге қайтып келип, Ибадатхананы қайта қурыўды баслап, б. э. ш. 515-жылы Ибадатхана қурылысы тамамланған. Кейин ала, б. э. ш. 37-4-жыллары әййемги Палестинада ҳүкимдарлық қылған Уллы Ҳирод б. э. ш. 19-жылы Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Қурылыс ислери Ийса Масийх дәўиринде де даўам етип атырған еди. Қайта қурылған сол Ибадатхана эрамыздың 70-жылы римлилер тәрепинен ўайран қылынды. Соннан кейин, Ибадатхана қайта қурылмады (4Пат 25:8-17; Эзр 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Израил – Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен кейин, Қудай оған «Израил» деп ат берди (Жар 32:28-29; 35:10). Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқыптың он еки улы болып, олардан Израилдың он еки урыўы келип шықты. Ески Келисимде мине усы он еки урыў Израил халқы деп аталды. Кейин ала Израил халқы басып алған жерлер де Израил ели деп аталды.

Патша Сулайман өлгеннен кейин арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан бөлинип шықты. Бул он урыў өз алдына ел болып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде арқадағы он урыўға Израил халқы ҳәм бул урыўлар дүзген ел Израил ели деп аталған. Б. э. ш. 722-жылы Ассирия патшалығы Израилды басып алғаннан соң, арқа патшалық жоқ болды.

Жаңа Келисимде «Израил» аты сиясий ғәрезсизликке ийе елди емес, ал Яқыптың урпағын, яғный яҳудийлерди билдирген (Жар 32:28-29; 35:10; 3Пат 11:26–12:24; 4Пат 17:1-6).

Ийемизди еслеў кешеси – Ийса Масийх Өз өлиминен алдын шәкиртлери менен бирге Қутқарылыў байрамының асын бирге жеди. Сол кешеси Ийса шәкиртлерине, сизлер бирге аўқатланғаныңызда, Мени еслеңлер, деп буйырған. Ийса Масийхтың изинен жүриўшилери Оның бул буйрығына әмел қылып, тез-тез жыйналып турған ҳәм биргеликте аўқатланған. Олар бирге аўқатланғанда, Ийса буйырғанындай нан сындырып жеген ҳәм шараптан ишкен. Усылай етип, олар Ийса Масийхқа өз ҳүрметин көрсетип, Ийсаның гүналар ушын қурбан болғанына исенгенин тастыйықлайтуғын болған. Сондай-ақ, Ийсаның Өз сүйиспеншилигин қалай көрсеткенин еслейтуғын еди. Ийса оларды қалай сүйген болса, шәкиртлер де бир-бирин сондай сүйиўи керек еди (Мат 26:26-30; Мрк 14:22-26; Лук 22:14-20; Елш 2:42, 46; 20:7; 1Кор 10:16-17, 21; 11:17-34).

Ийе, Ийем, Ийемиз – Еврейше «Адон» ямаса «Адонай», грекше «Күриос». Ески Келисимде «Адонай» сөзи көбинесе Қудайға қарата қолланылған иләҳий атақ болып, Қудай Израил халқының көктеги Патшасы екенин билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи Ийса Масийхқа қарата қолланылған болып, Оның иләҳийлигин ҳәм патша тийресине тийисли екенин билдиреди. Соның ушын, бул аўдармада бул сөз «Ийе», «Ийем Ийса» ямаса «Ийемиз Ийса» деп берилген. «Адон» ҳәм «Күриос» сөзлери атақ сыпатында патшаларға, абырайлы устазлар ҳәм пайғамбарларға иззет-ҳүрметти көрсетиў ушын да қолланылған (Лук 2:9; 18:6; Елш 7:33, 59; Рим 1:7; 10:12-13).

Кәрнай – Үплеп шертилетуғын саз әсбабы болып, әййемги еврей халқы кәрнайды қошқардың шақысынан ҳәм басқа да материалдан соққан. Әййемги ўақытта бул әсбап душпан бастырып киятырғанын хабарлаў ушын, сондай ақ, Қудайды алғыслаў ушын шертилген.

Кәрнай байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының биринши күнинде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Кәрнай байрамы күни Израил халқы дем алып, мухаддес жыйналыс өткерген. Бул жыйналыста кәрнай шертилген, Таўратта буйырылған қурбанлықлар берилген (Леб 23:23-25; Сан 29:1-6).

келисим – Әййемги ўақытларда әдетте келисим дүзилгенде, оны тастыйықлаў ушын еки тәреп ант ишетуғын еди. Мухаддес Китапта айтылыўынша, Қудай бир неше мәрте инсан менен келисим дүзген. Ҳәр бир келисимде берилген ўәделерди ҳәм қойылған шәртлерди Қудайдың Өзи белгилеген. Қудай Ибрайым менен келисим дүзип, Ибрайымға ҳәм оның әўладына мәңги берекет бериўди ўәде қылған.

Қудай кейин ала Муўса пайғамбар арқалы Ибрайымның әўлады, яғный Израил халқы менен келисим дүзеди. Сол келисимде Қудайдың буйрықлары ҳәм нызамлары толық берилген. Бул буйрықларға ҳәм нызамларға әмел қылған адамларға Қудай: «Мен сизлерди Өзимниң халқым қыламан, сизлердиң Қудайыңыз боламан», деп айрықша ўәде берген. Қудайдың Өз халқы Израил менен болған мүнәсибети мине усы келисимге тийкарланғаны себепли, Ески Келисимде баян қылынған көп ўақыялар ҳәм Израил халқының тарийхы усы мүнәсибетлер ҳаққында сөз етеди. Израил халқы Қудайға қайта-қайта бийопалық қылғаны ушын, Оның буйрықларына бойсынбағаны ушын өз ўатанынан сүргин етилген. Бирақ Қудай: «Мине Мен Израил халқы менен жаңа келисим дүзетуғын күнлер келеди», деп Өз пайғамбарлары арқалы ўәде берген.

Қудай жаңа келисимди пүткил адамзат пенен Ийса Масийх арқалы дүзеди. Ийса Масийх пүткил адамзаттың гүнасын Өз мойнына алып, атанақ ағаштағы өлими арқалы жаңа келисимди күшке енгизди. Бул Жаңа Келисимниң баслы мазмуны болады. Енди ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Ийса Масийхқа исенсе ҳәм гүналарынан жүз бурса, оның гүналары кешириледи, бул адам Қудайдың халқына тийисли болады (Жар 15:1-21; 17:1-27; Шығ 20:1, 21; 24:1-18; 4Пат 17:5-23; 2Жлн 36:13-21; Ерм 31:31-34; 32:39-40; Езк 11:19-20; 36:26-27; Мат 26:27-28; Евр 8:6-13; 9:1-22).

Келисим сандығы – Сырты ҳәм иши алтын менен қапланған ағаш сандық. Келисим сандығында еки тегис тасқа жазылған нызам сақланатуғын еди. Қудай бул еки тасты Синай таўында Муўсаға Израил халқы ушын берген еди. Еки таста он буйрық жазылған, бул буйрықлар Қудай менен Оның халқы ортасындағы дүзилген келисимниң шәртлери еди. Сол себепли бул сандық көбинесе Келисим сандығы деп айтылған. Келисим сандығының қақпағы үстинде керуб деген руўхый барлықтың еки мүсини бар еди. Келисим сандығы – Қудай Өз халқы арасында екенин билдиретуғын белги еди. Израил халқы шөлде гезип жүргенде, Келисим сандығы Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде сақланатуғын еди. Кейин Келисим сандығы Ерусалимдеги Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине қойылған (Шығ 25:12-15, 22; 37:1-9; Евр 9:4-5).

Кемош – Моаб халқының табынған қудайы (3Пат 11:7).

кен халқы, кенлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Және қанан халқы, қанан халықлары, қананлы сөзлерине қараң (Жар 15:19; Сан 24:21-22).

керуб – Қанатлы руўхый барлық. Бул руўхый барлықлар ҳаққында сөз етилгенде, олар әдетте Қудайдың тахты жанында сүўретленеди. Ески Келисимниң базы жерлеринде болса керублар Қудайдың тахтын көтерип жүргени ҳаққында айтылады. Келисим сандығының қақпағы үстинде еки керуб мүсини бар еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесин Мухаддес бөлмеден бөлип турған ишки пердеге керублардың сүўрети салынған еди (Шығ 25:18-20; Сан 7:89; 1Пат 4:4; Езк 10-бап).

кийели тас – Тиккесине қойылған узын тас. Қанан халықлары бул тасты өз қудайы, соның менен бирге, қудай Баал деп, оған табынатуғын еди. Бундай таслар төбешиклердиң үстине, қойыў жапырақлы тереклердиң астына ҳәм табынатуғын орынларының ишине орнатылатуғын еди. Қудай Израил халқына, тас бутларды орнатпаң, оларға сыйынбаң, деп буйрық берди. Усындай бутларды ҳәм тасларды сындырып таслаўды буйырды (Шығ 23:24; Леб 26:1; 4Пат 10:27; 17:10).

Қанан – Қанан Хамның улы, яғный Нухтың ақлығы еди. Әййемги ўақытларда Жер Орта теңизи, Иордан дәрьясы ҳәм Өли теңиз аралығындағы жерлер де Қанан деп аталған. Қананның арқа тәрепинде Лебанон таўлары, қублада Негеб шөли бар еди. Жаратылыс китабында айтылыўынша Хамның улы Қананнан бир неше халық келип шыққан ҳәм сол жерлерде жасаған. Израил халқы бул жерлерди басып алғаннан кейин, Қанан деген атама әсте-ақырынлық пенен жоқ болып кетти. Оның орнына бул жерлер «Израил ели» деп атала баслады, бир қанша ўақыт өткеннен соң «Палестина» аты менен танылған.

Мухаддес Китапта Қанан жүдә өнимдар, «сүт ҳәм пал ағып турған жер» деп сүўретленген. Қанан географиялық жағынан жүдә қолайлы ҳәм өнимдар жер есапланған. Қанан жеринен қубла-батыста жайласқан Синай ярым атаўы Азия ҳәм Африка жерлерин бирлестирип турады. Соның ушын, әҳмийетли саўда жоллары Қанан арқалы, Жер Орта теңизи бойлап өткен. Әййемде Жақын Шығыстағы қүдиретли патшалықлар Қананды қолға киргизиўге ҳәрекет еткен. Шығ 3:8 ҳәм усы аяттың түсиндирмесине қараң (Жар 10:6, 15-19; 12:5; Бий 5:19).

қанан халқы, қанан халықлары, қананлы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлар. Олар амор, гиргаш, хет, хиў, ебус, қадмон, кениз, кен, периз ҳәм рефа халықлары еди. Бул халықлардың базылары Қанан жериниң анық қайсы жеринде жасағаны мәлим емес. Израил халқы Қананды басып алғаннан кейин де, бул халықлардан бир нешеси сол жерде жасап қалған (Ешу 16:10; 17:12-13, 16).

Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының 15-21-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Сол ўақытта гүз жаўыны басланбастан алдын зүрәәт жыйнап алынған. Израил халқы Мысырдан шыққаннан соң, шөл гезип, қосларда жасағанын жети күн даўамында еслеген. Сондай-ақ олар Қанан жериндеги зүрәәтти Қудайдың берекетли қылғанын да белгилеген, Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Олар жети күн даўамында далалардағы қосларда жасаған. Қос байрамының еврейше атамасы – Суккот. Бул байрам жыйын-терим байрамы деп те аталған (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:33-36, 39-43; Сан 29:12-39; Нзм 16:13-15; Зхр 14:16-19).

Қудай – Еврейшеде «Эл» ямаса «Элоҳим», грекшеде «Теос». Бул атлар пүткил барлықтың жаратыўшысы Қудайға қолланылған баслы атлар болады (Жар 1-бап; 2:2-3; 9:1).

Қудай Таала – Еврейшеде «Эл Элион» ямаса «Элоҳим Элион», сөзбе-сөз аўдармасы «Ең мәртебели Қудай». Бул сөз Қудай ең уллы, ең қүдиретли, пүткил әлемниң Ҳүкимдары екенлигин билдиреди (Жар 14:18; Сан 24:16; Нзм 32:8).

Қудайдың Патшалығы – Қудайдың инсанлар өмириндеги ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзатлардың ақыретте жаңаланыўына силтеме. Ийса Масийх: «Қудайдың Патшалығы жақынласты», деп ўаз еткен еди, Ол Өз кәраматлары арқалы усы Патшалық ҳақыйқаттан да бар екенлигин көрсететуғын еди. Ийса Масийх адамларға: «Қудайдың Патшалығы сизлердиң араңызда», деп тәлим берди. Адамлардың гүналары Ийса Масийх арқалы кеширилгенде, олар Қудайдың Патшалығына киреди. Қудайдың Патшалығына минәсип болған адамлар Қудайды өзлериниң Патшасы деп тән алады ҳәм өз ара мүнәсибетлеринде Қудайдың минезлемесин көрсетеди. Усы арқалы Қудайдың Патшалығы адамлар арасында екенлиги көринип турады. Келешекте болса, Ийса Масийх пүткил дүньяны жаўызлық ҳәм напәкликтен тазалағаннан соң Қудайдың Патшалығы толық орнатылады. Матта китабында Қудайдың Патшалығы «Аспан Патшалығы» деп те аталған (Мат 12:28; 25:31-46; Мрк 1:14-15; Лук 17:20-21; 1Кор 15:24-25; Кол 1:13-14; Аян 11:15-17; 12:10).

Қудайдың Руўхы – «Руўх» деп аўдарылған еврейше ҳәм грекше сөзлер және «дем», «самал» мәнислерин өз ишине алады. Қудайдың Руўхы дүньяның жаратылыўында сөзсиз қатнасқан. Ески Келисимде сөз етилиўинше, Қудайдың Руўхы адамларды орап алған, оларға ҳәр түрли ўазыйпаларды орынлаў ушын күш берген. Қудайдың Руўхы базы адамларға Қудайдың сөзин сөйлеўге жигер берген. Қудай Өз Руўхын бир күн келип барлық адамзат үстине жаўдыратуғыны туўралы Иоел пайғамбар арқалы ўәде қылған.

Жаңа Келисимде Қудайдың Руўхы Мухаддес Руўх деп аталады. Мухаддес Руўх арқалы адамлар Қудайдың сөзлерин айтады, базыда кәраматлар көрсетеди. Шомылдырыўшы Яқыя пайғамбаршылық қылып, Ийса Масийх инсанларды Мухаддес Руўхқа шомылдырады, деп айтқан. Яқыя Ийсаны суўға шомылдырғанда, Мухаддес Руўх Ийсаның үстине кептер пишининде түскен ҳәм Ол Мухаддес Руўхқа толған. Ийса Масийх Мухаддес Руўх жетегинде жүрген.

Ийса Өз шәкиртлерине, Әкем сизлерге жол-жорық көрсетиў ҳәм күш-қуўат бериў ушын Мухаддес Руўхты жибереди, деп ўәде берген. Ийса аспанға көтерилгеннен соң усы ўәде әмелге асты. Солай етип, Иоел пайғамбардың бир неше әсирлер алдын айтқан пайғамбаршылығы орынланды. Ийсаның шәкиртлери адамларды тәўбе қылыўға, суўға шомылдырылыўға ҳәм Мухаддес Руўхты қабыл етиўге шақырған. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адамның жүрегинде Мухаддес Руўх жасайды. Мухаддес Руўх олардың Қудайға тийисли екенлигин ҳәм қутқарылыў кепили Өзи екенлигин тастыйықлайды. Мухаддес Руўх исениўшилерге ҳәр түрли сыйлар береди, олар усы сыйлары менен Қудайға ҳәм басқаларға хызмет етеди. Исениўшилер Мухаддес Руўх басшылығында өмир кеширеди ҳәм Мухаддес Руўх арқалы олардың жақсы ис-ҳәрекетлери Қудайға мақул болады (Жар 1:2; Шығ 31:3; Бий 14:6; 1Пат 11:6-7; 16:13; 1Жлн 12:18; 2Жлн 15:1-2; 20:14-15; Езк 11:5; Иол 2:28-29; Мих 3:8; Мат 3:11; Лук 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Юхн 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Елш 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Рим 8:15-16; 1Кор 12:4-11; 2Кор 1:21-22; Гал 5:22-25; Эфс 1:13-14).

Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы – Бул сөз атақ болып, яҳудийлер интизарлық пенен күткен қутқарыўшыға айтылған. Яҳудийлердиң пикири бойынша, бул қутқарыўшы оларды душпанлар қолынан қутқарады ҳәм пүткил адамзат үстинен мәңги ҳүкимдарлық қылады. Бул қутқарыўшыға әдетте «Масийх» атағы да қолланылған. «Қудайдың улы» ямаса «Ул» атақлары Ийсаға қарата қолланылғанда, Ийса интизарлық пенен күтилген Масийх екенлигин билдиреди. Бул атақлар Ийсаның Қудай менен жақын мүнәсибетин, Қудайдың атынан ис қылатуғынын көрсетеди. Ийса Масийх Өзиниң аспандағы Әкесине пүткиллей бойсынып, садықлық пенен хызмет етти. Ийса аспандағы Әкесин ҳүрмет етип, Оның минезлемесин Өзинде толық көрсетти.

Тилекке қарсы, базылар «Қудайдың Улы» деген атақты надурыс түсинип, Ийса денеден Қудайдан туўылған екен, деп ойлайды. Бирақ бул ақылға сыймайтуғын улыўма надурыс пикир! Бундай пикир Мухаддес Жазыўда баян етилген тәлиматларға қарсы. Жаңа Келисимде сөз етилиўинше, Мәриям кәраматлы түрде, Мухаддес Руўхтың қүдирети менен Ийсаға ҳәмиледар болған еди.

Ески Келисимде Қудай Израил халқын «туңғыш улым» деп атап, олар менен қаншелли жақын мүнәсибет орнатқанын көрсетти. Сондай-ақ, Қудай Израил патшасын да «Мениң улым» деп атаған, себеби Израил патшасы Қудайдың ўәкили сыпатында халық үстинен ҳүкимдарлық қылды (Шығ 4:22-23; Мат 1:18-25; 14:33; Лук 1:26-38; Юхн 14:6-13; 19:7; 1Юхн 5:12-13; Кол 1:15-19; Евр 1:2-3).

Қудайдың Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға айтылған (Бий 18:31; 1Пат 10:3; 1Жлн 6:10).

қурбанлық – Израиллылар Қудайға сыйыныў ушын буға, қой, ешки, кептер ямаса қумыры сыяқлы ҳайўанларды қурбанлық қылатуғын еди. Ҳайўан сойылғаннан соң, оның бир бөлеги Қудайға унамлы түтетки ушын садақа сыпатында қурбанлық орында түтетилген. Қалған бөлеги болса руўханийлерге берилген ямаса сыйыныўшылар тәрепинен желинген. Израил халқы Қудайға алғыс айтыў, Қудайдан берекет тилеў, гүналары ушын кеширим сораў мақсетинде қурбанлықлар берген. Ески Келисимде айтып өтилген бес қурбанлық түри мынадай: айып қурбанлығы, гүна қурбанлығы, жандырылатуғын қурбанлық, миннетдаршылық қурбанлығы, татыўлық қурбанлығы (Жар 8:20; Шығ 29:38-41; Леб 1-бап).

Қутқарылыў байрамы – Қутқарылыў байрамы еврей календарының биринши айы – абиб, яғный нисан айының он төртинши күни кеште белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай марттың ортасынан басланады. Қудайдың Израил халқын Мысыр қуллығынан қалай қутқарғанын олар Қутқарылыў байрамы күни еслеген. Ҳәр бир шаңарақ бир қозыны ямаса ылақты қурбанлық қылып, Қутқарылыў байрамына ас таярлаған. Шаңарақ ағзалары қурбанлық асын бирге жеген. Бул асқа қосып ашшы шөплер ҳәм ашытқысыз нан да желинген. Қутқарылыў байрамының еврейше атамасы – Песах. Қарақалпақша «Қутқарылыў байрамы». Жаңа Келисимде «Қутқарылыў байрамы» аты астында Қутқарылыў байрамы зыяпаты ҳәм оннан кейин жети күн даўамында белгиленген «Ашытқысыз нан байрамы» нәзерде тутылған (Шығ 12:1-14, 21-51; Леб 23:5-8; Сан 9:1-14; Нзм 16:1-7).

қутқарыў, қутқарылыў – Бул сөзлер адамлардың ҳәм пүткил бир халықтың душпанлардан ямаса олардың өмирине қәўип салып атырған басқа нәрселерден азат болыўын билдиреди.

Ески Келисимде бир адам белгили бир жағдайда басқаларды қәўип-қәтерден қутқарғанда «қутқарыўшы» деп аталған. Көп жағдайларда болса «Қутқарыўшы, Азат қылыўшы» деген ат Қудайдың Өзине қолланылған. Израил халқы тарийхындағы ең уллы ўақыялардан бири олардың Мысырдағы қуллықтан азат болғаны. Қудай Муўса арқалы кәрамат көрсетип, Өзиниң Қутқарыўшы екенлигин көрсеткен. Қудай Израил халқын көп мәртебе қутқарғаны ушын, олар келешекте Ийемиз бизлерди барлық душпанлардан ҳәм жаўызлықтан азат қылады, деген үмитте сол ўақытты интизарлық пенен күткен. Және Ески Келисимде пайғамбарлар пайғамбаршылық қылып, Қудай Өзиниң ҳақ қулын жибереди ҳәм адамларды гүналарынан азат қылады, деп айтқан. Пайғамбаршылықлар бойынша Қудайдың бул садық қулы патша Даўыттың әўладынан келип шығады.

Жаңа Келисимде айтылыўынша, адамлар Ийса Масийхтың өлими ҳәм тирилиўине исениўи арқалы гүнадан азат болады. Демек, ҳәр бир адам миллетине, түриниң реңине ямаса мәдениятына қарамастан қутқарылыўға ерисиўи мүмкин. Бул қутқарылыў адамның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Адам тек ғана Қудайдың реҳими ҳәм мийрими арқалы гүналарынан азат болып, Ийса Масийх арқалы мәңги өмирге ийе болады. Ийса Масийхқа исенип, тәўбе қылған ҳәр бир адамды Қудай кеширеди. Соның ушын, Қудайдың Өзи де, Ийсаны Масийх ҳәм «Қутқарыўшы» деп атайды.

Ийса Масийхқа исенген адам Қудай менен жарасқаны ушын бул дүньяның өзинде-ақ қутқарылыўға ерискен деп есапланады. Қутқарылыўға ерискен ҳәр бир адамның өмиринде Мухаддес Руўх ҳәрекет қылады. Қутқарылыў тоқтаўсыз ҳәрекет болып, оған ерискен ҳәр бир адамның пикирлеўи ҳәм минез-қулқы өзгереди ҳәм бундай адам өз өмирин Қудайды ыразы қылыўға бағышлайды. Масийхыйлар ақырғы күнде де ҳүким қылынбайды. Масийхтың атанақ ағаштағы өлими ҳәм тирилиўи арқалы олар бул дүньяда да, ол дүньяда да қутқарылыўға ийе. Сол себептен исениўшилер өлгеннен кейин Қудай менен бирге жәннетте болыўына қатал түрде исенеди (Шығ 14:1-31; 15:1-21; Бий 3:9, 15; 2Пат 22:2-3; Заб 39:18; 77:35; Ийш 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Езк 37:23-25; Дан 6:27; Лук 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Юхн 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Елш 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Пет 1:3-5; 1Юхн 4:15-17; 5:13; Рим 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Кор 1:18; 2Кор 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Эфс 1:13-14; 2:4-9; 1Сал 4:16-17; 5:9-10; 1Тим 1:1; 2:3; 2Тим 1:9-10; Тит 1:3-7; Евр 9:27-28; Аян 22:3-5).

қыз Сион – Ерусалимди аңлатады (Заб 9:15; Ийш 10:32; Ерм 4:31).

лебийли, лебийлилер – Яқыптың улы Лебий урыўынан болған адамлар. Қудай Лебий урыўынан болған Харонның әўладын Израил халқының руўханийлери етип таңлаған еди. Лебий урыўының қалған адамлары диний мәресимлерди орынлаўда жәрдем берди. Буннан тысқары олар Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға, оның үскене ҳәм буйымларына да жуўапкер болды. Қудай Израил халқының туңғыш улларының орнына Лебий урыўын Өз хызметине алған еди. Өйткени Израилдың туңғыш уллары Қудайға тийисли еди. Кейин патша Даўыт лебийлилердиң базыларын Қудайға сыйыныў ўақтында қосық айтыўға ҳәм саз шертиўге тайынлады (Сан 3:5-13, 40-51; 1Жлн 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Лира – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5).

май – Мухаддес Китапта май сөзи астында көбинесе зәйтүн мийўесинен алынған май нәзерде тутылады. Әййемги Израилда зәйтүн майынан кең пайдаланылған. Шыралар ушын, теридеги жара ҳәм жарақатларды шыпалаў ушын зәйтүн майы қолланылған. Сондай-ақ, бай адамлар денелерин қәстерлеў ушын ең сапалы зәйтүн майынан пайдаланған. Базыда зәйтүн майы әтир менен араластырылып, жағымлы ийис шығарыў ушын шашқа, териге сүртилген. Бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында басына жоқарғы сападағы зәйтүн майы қуйылған. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымларды мухаддес қылыў ушын да зәйтүн майы қолланылған. Улыўма алғанда, май аўызбиршилик, абаданшылық, пәклик ҳәм Қудайдың Руўхының қүдиретли белгиси болған (Шығ 29:40; 30:25-33; Сан 28:5; 3Пат 5:11; 17:12; Мрк 6:13).

майлаў – Ески келисим дәўиринде Қудай бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып таңлағанда оның басына зәйтүн майын қуйыўға буйрық беретуғын еди. Зәйтүн майы Қудай Руўхының белгиси болып, май қуйылған адамның пәкленгенин ҳәм оған қүдирет берилгенин билдиретуғын еди. Усы жол менен таңланған адам, әсиресе патша еврей тилинде «машиах», яғный «май сүртип таңланған» деп аталатуғын еди. «Машиах» сөзи кейин ала лаўазым сыпатында қолланылатуғын болды. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымлар да зәйтүн майы сүртилиў арқалы мухаддес қылынған (Шығ 40:13-15; 1Пат 10:1; 16:3; 3Пат 19:16; Ийш 45:1; Заб 17:51; Лук 4:18).

Масийх – Масийх еврейше «Машиах» сөзинен алынған, грек тилине «Христос» деп аўдарылған. Еврей тилинде бул сөз «майланған» деген мәнини билдиреди. Әййемги Израилда бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында, оның басына зәйтүн майы қуйылып майланған. Бул ис-ҳәрекет сол адамның Қудай тәрепинен таңланғанын ҳәм Қудайдың хызметине бағышланғанын билдиреди. Сол себептен Масийх сөзи «Қудай тәрепинен таңланған» деген мәнисти де аңлатады.

Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда, бир күни патша Даўыттың әўладынан болған биреў Израил халқын душпанларынан қутқаратуғыны ҳәм жер жүзинде мәңги әдалат орнатып, барлық халықлар үстинен ҳүкимдарлық қылатуғыны айтылады. Кейин ала яҳудийлер ўәде қылынған сол қутқарыўшыны «Масийх» деп атайтуғын болды. Яҳудийлердиң ели Рим империясының қол астында қалғанда көп яҳудийлер, Масийх келип, бизлерди душпанымыздан қутқарады ҳәм Израил патшалығының уллылығын қайта тиклейди, деп үмит қылған.

Жаңа Келисим бойынша, Ийемиз Ийса Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда айтып өтилген Масийх. Ийса Масийх Өз ўазлары арқалы Қудайдың Патшалығы келиўин жәриялаған, бирақ бул Патшалық жер жүзиндеги патшалық емес еди. Ийса Масийх атанақ ағаштағы өлими арқалы шайтанның қүдиретин жоқ қылды, гүнаға ҳәм өлим қорқынышына қул болған пүткил адамзатқа азат болыў мүмкиншилигин берди. Соның ушын, Ийсаға исенгенлер Оны «Масийх» деп атайды (Мат 1:16-17; 2:4; 16:16; Мрк 9:41; Лук 2:11; 24:26, 46; Юхн 1:17; 7:41; Елш 2:31; Рим 1:4-6).

мәжилисхана – Грекше «синагога» сөзи адамлардың жыйынын аңлатады. Бул Жаңа Келисимниң китапларында ушырасады. Яқыптың хаты 2:2 де масийхыйлар жыйыны усылай аталады. Мәжилисханалар Бабилония сүргининен кейин, әсиресе Эзраның жаңалық киргизгени нәтийжесинде пайда болған болыўы мүмкин. Израил халқы жат бутқа табыныўшы елге тарқалып кетип, Ибадатханадағы улыўма хызмет миллий ҳәм диний өмирди бирлестиретуғын күштен айырылғанлықтан, олар ҳәр түрли жерде, яғный мәжилисханаларда жыйналыўға мәжбүр болған. Олар Қудай Ийениң өткен ўақытлардағы ислерин еске алып, Оннан жәрдем бериўди ҳәм қутқарыўды сораған.

Бабилониядан қайтып келгеннен соң, Эзра ҳәм Нехемияға уқсаған азаматлар халықты Қудайдың сөзин тыңлаў ушын жыйнады ҳәм оларды Мухаддес Китапларды изертлеўге шақырды. Сонда мәжилисхана бутқа табыныўшылық себепли қатал жаза алған адамлар орталығында оянған жаңа өмирдиң тәбийғый көринисине айланды. Сол себептен, Ийемиздиң иниси Яқып былай деди: «Өйткени әййемги ўақытлардан бери Муўсаның Нызамы ҳәр бир қалада жәрияланып киятыр ҳәм ҳәр дем алыс күни мәжилисханаларда оқылмақта» (Мат 4:23; Мрк 3:1; Лук 4:15; Елш 15:21; 19:8).

мәңгилик өмир – Мухаддес Китапта мәңгилик өмир тек ғана ўақыттың даўамын емес, ал өмирдиң мазмуны, яғный Қудай менен бирликте жасаўды, Оның мийрими ҳәм берекетлеринен ләззет алыўды билдиреди. Ески Келисимниң базы бөлимлеринде ҳақ адамлар Қудай менен мәңги жасайтуғыны ҳаққында жазылған, айырым ҳалларда өлилердиң тирилиўи ҳаққында айтып өтилген.

Жаңа Келисимде мәңгилик өмир не екенлиги ҳаққында кеңирек ашып берилген. Инсанның денеси өлсе де, руўхы өлмейди. Ийса Масийхқа ҳәм Оны жиберген Қудайға исенген адам мәңги өмирге ийе болады. Бундай адам ушын мәңги өмир усы дүньяда жасап атырған ўақтында басланады. Ол өлсе де ақыретте тириледи ҳәм оннан кейин ҳеш қашан өлмейди. Ақырзаман күни Қудай ҳақларға мәңгилик өмирди сый қылып береди, олар жәннетте жасап, бул дүньядағы барлық жаўызлықлардан азат болады. Гүнакарларға болса мәңги жаза бериледи, олар мәңгиге Қудайдан айырылады (Заб 15:9-11; 22:6; Ийш 26:19; Дан 12:2; Мат 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Лук 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Юхн 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Пет 1:4; 1Юхн 5:13; 2Кор 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Эфс 2:4-6; Фил 1:21-23; 3:13-14; Евр 12:22-24; Аян 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Мидия – Қүдиретли патшалық болып, ҳәзирги Иран мәмлекетиниң арқа-батысында жайласқан еди. Б. э. ш. 550-жылға келип, Мидия ҳәм Персия патшалығының ең әҳмийетли аймағына айланды, соның ушын Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталатуғын болды (Эст 1:19; Дан 6:8).

Мидян, мидянлылар – Ибрайымның тоқалы Қатурадан туўылған улларынан бири. Мидяннан тарқалған әўлад мидян халқы деп аталған еди. Олар көшпели халық болып, көбиси ҳәзирги Ақаба қолтығының шығыс тәрепиндеги шөлде жасайтуғын еди. Соның ушын, ол жерлер мидян халқының ели, сол жерде жасаған халық мидянлылар деп аталған (Жар 25:1-2; Шығ 2:11-15; Бий 6-бап).

мийрим – Мухаддес Китапта «мийрим» ҳәм «мийримли» сөзлери әдетте Қудайға ҳәм Оның қылған ислерине қарата қолланылады. Мийрим сөзиниң тийкарғы мәниси – Қудай уллылығы ҳәм шексиз сүйиспеншилиги себепли Өз қәлеўи менен инсанларға берекет береди. Бул дүнья жаратылғаннан берли Қудайдың мийрими адамзат ҳәм пүткил жанзаттың өмиринде көринип тур. Қудай оларға өмир бағышлайды ҳәм жасаў ушын керекли болған затларды жеткизип турады. Қудай барлық халыққа мийрим көрсетеди. Ески Келисимде Қудайдың Израил халқына болған шексиз мийримин Израил тарийхының ҳәр түрли дәўирлеринде көриўимиз мүмкин. Израил халқының кәраматлы түрде Мысырдағы қуллықтан азат болғаны буның айқын мысалы болады.

Жаңа Келисимде Ийса Масийхтың бул дүньяға келип, Оған исенгенлерге қутқарылыў бергени Қудайдың адамзатқа көрсеткен мийриминиң ең айқын дәлили. Ийса Масийх арқалы Қудай адамларды гүнадан азат қылып, ақлайды ҳәм оларға мәңги өмир бағышлайды. Бул мийримге ҳеш ким ылайықлы емес ҳәм мийрим инсанның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Қудайдың көрсеткен мийримине минәсип болыў – гүнадан жүз бурып, Қудайға бойсыныў. Қудай Өз мийрими арқалы исениўшилерге Мухаддес Руўхын береди. Олар Мухаддес Руўх арқалы бул дүньяда Қудайға хызмет қылады (Жар 6:8; 19:16; 50:4; Шығ 33:12-13; Сан 14:8; Нзм 13:17; Аюп 33:24; Заб 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Ерм 31:2-3; Жоқ 3:32; Дан 9:18; Юнс 4:2; Лук 1:30; Юхн 1:17; Елш 4:33; 7:46; Рим 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Кор 15:10; Эфс 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Сал 1:11-12; 2Тим 1:9-10; Тит 2:11-14; 3:4-7).

Михаил – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Михаил, екиншиси – Жабрайыл. Михаил бас периштелердиң бири болып, Израил халқының қорғаўшысы деп аталған. Михаил ҳәм оның қол астындағы периштелер шайтан ҳәм оның жаўыз периштелери менен саўаш қылып, оларды көктен қуўып жиберген (Дан 10:13, 21; 12:1; Яҳу 9; Аян 12:7-9).

Моаб, моаб халқы, моаблылар – Бул халық Ибрайымның иниси Лут әўладынан еди. Моаб ели Өли теңиздиң шығыс тәрепиндеги төбешикли өнимдар жерлерде жайласқан еди. Моаб халқы қудай Кемошқа табынатуғын еди. Моаб тили еврейшеге жақын. Бирақ олар Израил халқының душпаны еди. Израилдың пайғамбарлары моаб халқының аянышлы тәғдири ҳаққында көп пайғамбаршылық қылды. Бабилониялылар оларды қырып таслағаннан соң, бул халық жоқ болып кетти (Жар 19:37; Шығ 15:15; Сан 21:11; Ийш 15–16 баплар; Ерм 48-бап; Сеф 2:8-11).

Молох, Милком – Аммон халқының табынған қудайы. Адамлар өз перзентлерин қурбанлық қылыў арқалы Молохқа, яғный Милкомға табынған. Ал Қудайдың нызамларында бундай үрп-әдет пүткиллей қадаған етилген. Деген менен, Ерусалимге жақын жердеги Ҳинном ойпатлығында Израил халқы да Молохқа табынып, перзентлерин қурбанлық қылған (Леб 18:21; 20:2-5; 3Пат 11:7; Ерм 32:35).

мөр – Жип пенен мойынға асып жүретуғын цилиндр сыяқлы буйым ямаса мөр жүзиги. Әййемде бир хатты ямаса ҳүжжетти рәсмийлестириў ушын, оған мум, қорғасын ямаса басқа бир жумсақ нәрсе сүртилип, үстинен мөр басылған. Соның менен бирге, бул мөр хат ямаса ҳүжжет жиберип атырған адамның ҳүкимдарлығын ҳәм бийлигин билдирген (Жар 38:18; 3Пат 21:8; Эст 3:10).

Мухаддес – Мухаддес Китапта мухаддес сөзи көбинесе Қудайға қарата айтылған. Бул сөз Қудайдың пүткил барлықтан жоқарылығын ҳәм теңсизлигин билдиреди. Ол жалғыз, ҳақыйқый Қудай. Қудай пүткиллей пәк, гүнасыз ҳәм минсиз.

Мухаддес сөзи затларға да, адамларға да айтылған. Мухаддес сөзи «пәк, арнаўлы, айырып алынған, бағышланған» мәнислерин билдиреди. Бул сөз Мухаддес шатырдағы, кейин ала Ибадатханадағы буйымларға ҳәм үскенелерге қолланылған. Мухаддес орын ямаса буйым Қудайға бағышланған болып, оларға абайлы болып ҳәм итибар менен мүнәсибетте болыў талап қылынған. Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет еткен руўханийлер де мухаддес есапланған. Руўханийге қолланылған мухаддес сөзи оның Қудайға хызмет етиўине бағышланғанын ҳәм айрықша ўазыйпасы болғанын көрсетеди. Адамлар ҳәм буйымлар Таўратта буйырылған қурбанлықлар ҳәм диний мәресимлер арқалы пәкленип, мухаддес қылынған.

Қудай Өз халқына: «Мухаддес болыңлар», деп буйырған. Буның мазмуны мынадан ибарат, Израил халқы басқа халықлардан айырылып турыўы, өзлерин Қудайға бағышлап, Оның нызамларын орынлаўы керек еди (Шығ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Леб 19:2; 27:28; 1Пет 1:15; Евр 2:11).

Мухаддес бөлме – ЕҢ МУХАДДЕС БӨЛМЕ сөзине қараң.

Мухаддес Руўх – ҚУДАЙДЫҢ РУЎХЫ сөзине қараң.

Мухаддес шатыр – Израил халқы Қудайға сыйыныў ушын қолланған шатыр. Израил халқы Синай таўында турғанда, Қудай Муўсаға Мухаддес шатырды ҳәм оның барлық үскенелерин ислеўди буйырып, олардың анық үлгилерин көрсеткен. Бул шатырды бир орыннан екинши орынға көшириўге болатуғын еди. Мухаддес шатырдың ишинде еки бөлме бар еди. Биринши бөлмеси Мухаддес бөлме, екиншиси Ең мухаддес бөлме деп аталатуғын еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде Келисим сандығы сақланған. Бул шатыр Ушырасыў шатыры деп те аталған. Израил халқы қурбанлықлар усынғанда, Қудай Өз халқы менен ушырасыў ушын усы шатырда болатуғын еди. Кейин патша Сулайман Мухаддес шатырдың орнына Қудайға арнап Ерусалимде Ибадатхана қурдырды (Шығ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

мухаддеслер – Бул сөз Қудайға бағышланған, Оның хызмети ушын ажыратылған, яғный Қудайға тийисли адамлар деген мәнисти билдиреди. Ески Келисимде бир неше мәрте Израил халқына, Жаңа Келисимде болса Ийса Масийхтың изине ергенлерге қарата мухаддеслер деп айтылады (Дан 7:18, 21; 8:24; Елш 9:13, 41; Рим 8:27; 1Кор 6:1; 2Кор 1:1; Эфс 1:15; Фил 4:22; Аян 11:18).

Мысыр – Мысыр Ески Келисимде көп тилге алынған ҳәм дүнья тарийхында әҳмийетли из қалдырған. Мысыр ҳүкимдарлары «Фараон» деп аталған. Мысыр цивилизациясы жүдә раўажланған, халық аралық саўдада баслы орын тутқан. Нил дәрьясының суўлары ҳәм жемисли жерлери Мысыр турғынларын азық-аўқат пенен ҳәмме ўақытта тәмийинлеп турды.

Ашлық дәўирде Юсуп Мысыр халқын ҳәм әкеси Яқыптың барлық шаңарағын қутқарып қалады. Юсуптиң әкеси Яқып ҳәм оның шаңарағы Қананнан Мысырға көшип келеди. Бир неше әўлад өткеннен соң Яқыптың әўлады Мысырда қул болып қалады. Муўса пайғамбар Қудайдың буйрығы менен кәраматлар көрсетип, Израил халқын қуллықтан азат қылады ҳәм Мысырдан алып шығады. Мысыр ҳүкимдарлары көбинесе өз елинен сыртқа, әсиресе Қанан елине үлкен сиясий тәсир өткизетуғын еди ҳәм базыда әтираптағы жерлерге әскерий жүрислер қылатуғын еди. Қанан Мысырдан арқа-шығыста жайласқан, Израил халқы сол жерлерде жасайтуғын еди (Жар 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Шығ 1:8-14; 2:1–15:21).

ораза тутыў – Мухаддес Китапта ораза жүдә әҳмийетке ийе. Инсан илажсыз жағдайларға түсип қалғанда, саўап ушын емес, ал дуўа етиўге берилип, Қудайдың күшине мүтәжлигин билдириў мақсетинде ораза тутады.

Таўрат бойынша, Израил халқы гүналарынан тәўбе қылғанын көрсетиў ушын Пәклениў күни ораза тутыўы керек еди. Сондай-ақ, Израил халқы Бабилонияда сүргинде болғанда да, сүргиннен кейинги дәўирде де қайғылы ўақыяларды еслеў мақсетинде ҳәр жылы ораза тутқан. Ибадатхананың ўайран етилгенин еслеп ораза тутқаны усының бир мысалы болады. Белгиленген оразалардан тысқары, Израил халқы басқа жағдайларда да ораза тутқан. Мысалы, бир адам жақын адамының өлиминен соң өз қайғысын билдириў, қыйын жағдайда Қудайдан жәрдем сораў, өз гүнасынан тәўбе қылғанын ямаса басқаларға дәртлес екенин көрсетиў мақсетинде ораза тутқан.

Ораза әдетте дуўа менен байланыслы болып, Қудайдан жол-жорық алыў ҳәм күш-қуўат сораў ушын, биреўдиң қыйын жағдайын аңсатластырыў ушын тутылған (Леб 16:29-31; 23:26-29; 1Пат 7:6; 2Пат 1:12; 12:15-23; 2Жлн 20:3-4; Эзр 8:21-23; 10:6; Нхм 1:4; Эст 4:3, 15-17; Заб 34:13; Ийш 58:3-12; Ерм 14:10-12; Дан 9:3-4; Юнс 3:5-8).

орама китап, орама қағаз – Әййемги ўақытларда китаплар әдетте узын орама түринде болып, олар папирус ямаса ийленген териден исленген (Ерм 36:22-23; Езк 2:9-10; Зхр 5:1-2; Аян 5:1-2, 4-8).

Өлилер мәканы – Әййемги Израил халқы Өлилер мәканын жер астындағы түпсиз шуқырлық, марҳумлар баратуғын қараңғы жер, деп түсинген (Аюп 17:13; Ийш 14:9; Аян 6:8).

өңирше, қалталы өңирше – Бас руўханий көкирегине тағатуғын, қымбатбаҳа таслар менен безелген арнаўлы қалта. Қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес затлар салынған еди. Бас руўханий Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимди қолланған (Шығ 28:15-30).

пайғамбар – Қудайдың хабарын адамларға жеткизетуғын инсан. Ески Келисим дәўиринде Израил халқының пайғамбарлары халықты гүнадан тәўбе қылыўға ҳәм Қудайға қайтып келиўге шақырған. Базыда олар ҳәттеки ҳүкимдарлардың ҳәм басқа халықлардың гүналарын ашып, оларды да туўры жолдан жүриўге шақырған. Пайғамбарлар өз хабарлары арқалы келешекте жүз беретуғын ўақыялар ҳаққында пайғамбаршылық қылған, адамларға жигер берген ҳәм жүз беретуғын апатлардан халықты алдын ала ескерткен. Әдетте олар хабарларында ҳәр түрли салыстырма түрдеги сүўретлеўлерден пайдаланған. Базы пайғамбарлардың жазып қалдырған пайғамбаршылықлары, аянлары ҳәм хабарлары кейин ала Ески Келисимге киргизилип, бул жазыўлар сол пайғамбарлардың атлары менен аталған.

Жаңа Келисим дәўиринде Қудай базы масийхыйларды пайғамбарлық хызметине тайынлаған. Бул пайғамбарлар исениўшилерге Қудайдың сөзин жеткизген. Базыда олар Мухаддес Руўх илҳамы менен пайғамбаршылық та қылған. Мухаддес Китапта жалған пайғамбарлар ҳаққында да айтып өтилген. Олар Қудайдан хабар алып келдик, деп адамларды алдап, жолдан урған (Жар 20:7; Шығ 15:20; Нзм 34:10; Бий 4:4; 1Пат 3:20; Ийш 13:1; Ерм 1:5; Елш 11:27-28; 21:10-11; 1Кор 12:28; 14:1-5, 29-33; Эфс 4:11-12).

парисей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул атама еврейшеде «ажыратылған» деген мәнисти билдиретуғын сөзден келип шыққан. Парисейлер Таўрат нызамларына қатал түрде әмел қылатуғын еди, соның менен бирге, аўызеки тарқалған үрп-әдетлерге ҳәм пәклениў рәсимлерине де әмел қылатуғын еди. Парисейлер ағымына тек ғана бир неше мың адам кирген болып, улыўма халықтың кишкене бир топарынан ибарат еди. Парисейлер халық арасында абырайға ийе еди. Олардан базылары жоқарғы кеңес ағзалары болған. Айырым парисейлер Ийса Масийхқа исенди, көплери болса Ийсаға ҳәм Оның тәлиматына қарсы шықты (Мат 27:62; Мрк 7:3; Елш 23:6-9).

периз халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Периз халқы Қананның ортаңғы бөлегиндеги таўлы жерлерде жасаған (Жар 13:7; 34:30; Шығ 23:23; Ешу 3:10).

периште – Бул сөз хабаршы ямаса жиберилген дегенди аңлатады. Еврейше «малах», грекше «ангелос», деп айтылады. Ол Мухаддес Китапта көбинесе әпиўайы хабаршылар ямаса хабарлар ҳаққында сөз етилгенде қолланылады. Мухаддес Китапта периште сөзи ақыл-если жанзатлардың айрықша түри сыпатында түсиндириледи. Негизинде, периштелер адамларға қарағанда басқаша болған жанзатлар болып табылады. Олар Қудайды қоршап турады, Қудай дүньяны басқарғанда, олардан пайдаланады. Қудай периштелер арқалы айырым адамларға ҳәм халықларға жәрдем береди.

Мухаддес Китап периштелердиң адамлар ушын айырым ўақыяларға қатнасқаны туўралы айтылған гүрриңлерге бай. Қудай көрсеткен аянлардың баслы мәўритлеринде периштелер өз хызметин айрықша көрсете алған. Мысалы: Синай таўында Мухаддес Нызам жәрияланғанда, Масийх туўылғанда, Оның түр-түси өзгергенде, Ол Гетсемани бағында дуўа еткенде, өлимнен қайта тирилип, аспанға көтерилип кеткенде, олар Қудайдың буйрықларын орынлап, Оның қолында тек әсбап болып хызмет етеди. Соның менен бирликте, Мухаддес Жазыў барлық исениўшилер периштелердиң панасы ҳәм қорғаўы астында екенин ҳәм периштелердиң гүнакарлардың қутқарылатуғынына қуўанатуғынын үйретеди (Дан 10:13; Мат 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Лук 2:10; 15:10; Елш 5:19; 7:38, 53; 1Пет 1:12; Гал 3:19; Евр 1:14; 12:22).

Персия – Әййемги қүдиретли патшалық. Персия патшасы Кир Бабилонияны басып алғаннан соң, Персия патшалығының пайтахты ҳәзирги Ирактың қубласында жайласқан Бабилон болды. Бирақ патша Дарий Персеполис деген таза пайтахт қурдырады. Бул патшалық «Мидия ҳәм Персия» деп те аталады, себеби Мидия бул патшалықтың әҳмийетли ўәлаятларынан бири еди. Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталған. Даниел пайғамбар Персия ҳүкиметинде жоқарғы лаўазымды ийелеген еди. Эстер китабында сүўретленген ўақыялар Суза қорғанында – Персия патшаларының қысқы сарайында жүз берген. Ҳәзирги Өзбекстанның көп бөлеги ҳәм улыўма Орта Азияның көп жерлери б. э. ш. VІ әсирде Персия патшалығының қарамағында болған. Тарийхшылар сол дәўирдеги Персия патшалығын Ахаменийлер патшалығы деп те атайды (Эст 1:19; Дан 6:1-28; 6:8).

Пурим байрамы – Бул байрам еврей календарының он екинши айы болған адар айының 14-15-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай февральдың ортасынан басланады. Пурим байрамын Персия патшасы Ахашўероштың ҳүкимдарлығы дәўиринде ханбийке Эстер ҳәм оның ағасы Мордохай жәриялаған. Еки күн белгиленетуғын бул байрам даўамында яҳудийлер Қудайдың Израил халқын қырылып кетиўден қалай сақлап қалғанын еслеген. Бул байрамда адамлар шадланған, зыяпатлар берип, бир-бирине саўғалар берген. Бул байрам бабилония тилинде – пур, яғный «шек таслаў» сөзинен алынған (Эст 9:20-32).

рефа халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халық та анақ халқындай бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Жар 15:20; Нзм 2:11; 3:11; Ешу 13:12).

Руўханий, бас руўханий – Диний хызмет ҳәм мәресимлерди өткериў ушын айрықша таярланған адам. Әййемги Израилда Таўрат бойынша, руўханий Лебий урыўынан, Муўсаның ағасы Харон әўладынан болыўы керек еди. Руўханийлер Мухаддес шатырда, кейин ала Ерусалимдеги Ибадатханада хызмет еткен. Олар сыйыныў ўақтында басшылық қылып, қурбанлықлар беретуғын еди, диний дәстүр ҳәм мәресимлерди өткеретуғын еди. Руўханийлерге хызмет ўақтында лебийлилер жәрдем берген. Мухаддес шатырдың Мухаддес бөлмесине, кейин ала Ибадатхананың Мухаддес бөлмесине кириўге тек ғана руўханийлердиң ҳуқықы бар еди. Руўханийлерге Израилда жер үлес берилмеген еди. Таўрат бойынша, олар берилген қурбанлықлардан үлес алып, күнделикли мүтәжликлерине қолланатуғын еди. Руўханийлерге адамлар арасындағы келиспеўшиликлерди шешиў ҳәм Қудайдың нызам ҳәм қағыйдаларын халыққа үйретиў ўазыйпасы тапсырылған еди.

Бас руўханий өз ўазыйпасын орынлаў ушын арнаўлы кийимлер кийген. Бул кийимлер эфод, баҳалы үст кийим, нағыслы узын көйлек, сәлле, белбеў ҳәм он еки тас тағылған қалталы өңиршеден ибарат еди. Бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күнинде өзиниң ең әҳмийетли ўазыйпасын орынлаған. Сол күни бас руўханий Мухаддес шатырдың, кейин ала Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине кирген. Бул бөлмеде ол өзин ҳәм Израил халқын гүнадан пәклеў мәресимин өткерген (Шығ 28-бап; Леб 8:6-9; Сан 18:8-20).

садақа – Адамлар Қудайға сыйынып, өз исенимин ҳәм иззет-ҳүрметин билдириў ушын беретуғын нәрсе. Таўрат нызамы бойынша еки садақа түри бар, булар мынадай: ғәлле садақасы ҳәм ишимлик садақасы (Шығ 25:29; 29:28; Леб 2:2).

саддукей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул топар руўханийлерден ҳәм жоқарғы класс адамларынан ибарат еди. Саддукейлер үлкен сиясий күшке ийе болып, Ибадатхана ислерине де ҳүкимин өткизетуғын еди. Жоқарғы кеңес ағзаларының көпшилиги саддукейлерден ибарат еди. Парисейлерден айырмашылығы, олар аўызеки тарқалған үрп-әдетлерди қабыл қылмайтуғын еди, тек ғана Таўратта жазылған нызам ҳәм қағыйдаларға әмел қылатуғын еди, өлилердиң тирилиўине де исенбейтуғын еди. Ийса менен саддукейлер арасында көп келиспеўшиликлер болып туратуғын еди (Мат 3:7; 22:23-33; Елш 4:1-3; 5:17).

Самария – Б. э. ш. 885-874-жыллары ҳүкимдарлық қылған патша Омрий дәўиринен баслап, Самария Израилдың, яғный арқадағы патшалықтың пайтахты болды. Ески Келисимде базыда Самария деген атама Израил патшалығының орнына да қолланылған. Жаңа Келисимде болса бул атама астында Иордан дәрьясының батысындағы, Галиланың қубла тәрепиндеги жерлер нәзерде тутылған. Самария Рим империясына қараслы Яҳудия аймағының ишинде еди (3Пат 13:32; 16:23-24; 4Пат 17:24).

самариялы – Жаңа Келисим дәўиринде Самарияда туўылған адам. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алғаннан кейин турғынларының көпшилигин тутқын етип алып кетти. Самария жерине болса жат халықлар мәжбүрий көширилди. Бир неше әсирлерден соң греклер де бул жерлерге орналасып алды. Соның ушын, Рим империясы дәўиринде Самария турғынлары этника жағынан аралас болған. Самариялылар ҳәм яҳудийлер арасында келиспеўшилик бар еди. Самариялылар тек ғана өзлериниң Таўратын Қудай жиберген мухаддес китап деп билетуғын еди. Олардың Таўрат нусқасының яҳудийлердиң Таўратынан өзгешелиги бар еди. Самариялылар Қудайға Ерусалимде емес, ал Гериззим таўында сыйынған. Олар шама менен б. э. ш. 400-жылы Гериззим таўында ибадатхана қурған. Бул ибадатхана шама менен б. э. ш. 128-жылы яҳудийлер тәрепинен ўайран қылынған. Буның ақыбетинде яҳудийлер ҳәм самариялылар арасында қарсылық оғада күшейген (4Пат 17:1-6, 24-41).

Сидон – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

Сион – Патша Даўыт ебус халқынан тартып алған Ерусалимниң бир бөлеги Сион деп аталатуғын еди. Бул орын Даўыттың қорғаны деп аталды. Кейин болса Ибадатхана қурылған төбе Сион таўы деп аталатуғын болды. Ески Келисимдеги қосық қатарларында ҳәм пайғамбарлардың жазыўларында Сион сөзи көбинесе Ерусалим қаласына ямаса Қудайдың халқына қарата қолланылған (2Пат 5:6-9; 3Пат 8:1; 4Пат 19:21).

суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр – Жаўынның суўын бир жерге жыйнаў ҳәм сақлаў ушын исленген жасалма ҳәўиз. Шуқыр етип қазылғаннан соң шуқырдың ҳәмме жағына таслар қалап шығылады. Таслардың үсти сыбалып, қудық сыяқлы етип исленген. Оннан қала берсе, тастай қатты жерлерде де, жерди қазып, ҳәўиз ислеген, тастай болғаны ушын, қазылған шуқырдың дийўалларына тас қалаўдың ҳәжети болмаған (1Пат 13:6; 19:22; 2Пат 3:26; Ийш 22:11; Ерм 38:6).

суўға шомылдырыў – Грекше «баптизо» – суўға шомылдырыў ямаса жуўындырыў деген мәнисте. Әҳмийетли диний мәресимлерден бири болып, бул мәресим арқалы инсан өзин Қудайға бағышланғанын көрсетеди. Таўрат нызамлары бойынша, инсан напәкликтен тазаланыў ушын суў менен жуўынып, пәклениў мәресимин өткизетуғын еди. Кейин ала, Ийса Масийх дәўиринде Яқыя адамларды суўға шомылдырылыўға шақырды. Ийса Қудайдың еркин толық орынлаў ушын Яқыя тәрепинен суўға шомылдырылған. Ийса пүткил ел бойлап тәлим берип жүргенде, оның шәкиртлери де Яқыяға уқсап адамларды суўға шомылдыратуғын еди.

Ийса Масийх аспанға көтерилмесинен алдын шәкиртлерине: «Сонлықтан да барып, барлық миллетлерди Маған шәкирт қылыңлар: оларды Әкениң, Улдың ҳәм Мухаддес Руўхтың аты менен шомылдырыңлар», деп буйрық берди. Сол ўақыттан баслап суўға шомылдырыў мәресими Ийсаның өлими ҳәм тирилиўиниң белгиси болып хызмет етеди. Суўға шомылдырылған адам ески өмири ушын өлип, жаңа өмир ушын тирилген есапланады. Шомылдырылыў және исениўшилердиң Ийсаның қаны арқалы гүнадан пәкленгенин де билдиреди (Шығ 29:4; 30:17-21; Мат 3:13-15; Мат 28:18-20; Юхн 3:22-26; 4:1-3; Елш 22:16; 1Пет 3:21; Рим 6:1-5; Кол 2:12; Евр 6:2).

сүйиспеншилик – Мухаддес Китапта бул сөз тек ғана адамлардың өз ара мүнәсибетин емес, ал олардың Қудай менен болған жақын мүнәсибетин көрсетиў ушын да қолланылған.

Ески Келисимде буның анық мысалы Қудайдың Израил халқы менен болған мүнәсибети болады. Израил халқы Қудайдың сүйиспеншилигине ийе болғанлықтан, Қудай олар менен келисим дүзиўге шешим қабыллайды. Бул келисимниң шәрти бойынша, Израил халқы Ийеси Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен сүйиўи ҳәм Оның буйрықларын орынлаўы тийис еди. Сол буйрықлардың биринде айтылыўы бойынша адам өзгени өзиндей сүйиўи керек.

Ийса Масийх Қудайды ҳәм басқаларды сүйиў ҳаққындағы буйрықларды Таўраттың ең әҳмийетли буйрықлары деп есаплаған. Ол Өз шәкиртлерине, бир-бириңизди сүйиңлер, буйрықларыма әмел қылыңлар, деп буйырған. Ийсаның Өзи де аспандағы Әкесин қаншелли сүйетуғынын көрсетиў ушын Оның буйрықларын толық орынлаған.

Қудай пүткил адамзатқа болған сүйиспеншилигин көрсетиў мақсетинде бул дүньяға Өзиниң жалғыз Улы Ийса Масийхты жиберген еди. Ийса Масийх адамзаттың гүнасы ушын қурбан болды. Ийсаға исенген ҳәр бир адам гүналарынан пүткиллей пәкленеди ҳәм мәңги өмирге ийе болады. Қудай сүйиспеншилик булағы болғаны ушын Оған исенгенлер де Қудайдан үлги алып, бир-бирин жақсы көриўи керек (Леб 19:18; Нзм 6:5; 7:6-9; 11:1; Мрк 12:28-34; Юхн 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Юхн 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Рим 5:8).

сүргин – Бул сөз астында әдетте Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары душпанлар тәрепинен басып алынып, турғынларының көпшилиги басқа елге тутқын етип әкетилген дәўир нәзерде тутылады. Мухаддес китапта айтылыўынша Израил ҳәм Яҳуда халықлары Қудайдың ҳүкими ақыбетинде сүргин етилген, себеби олар Қудайдың Муўса арқалы дүзген келисимине садық болмаған еди.

Б. э. ш. 722-жылы Ассирия Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Ассириялылар Израил пайтахты Самарияны қолға киргизгеннен соң халықтың көпшилигин Ассирияның аймақларына тутқын етип алып кетти. Израил елине болса жат халықларды мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 605-жылдан баслап, Бабилония халқы Яҳудаға, яғный қубла патшалыққа қайта-қайта ҳүжим қылды. Усы ҳүжимлер ўақтында олар базы яҳудийлерди Бабилонияға тутқынлыққа алып кетти. Даниел пайғамбар деп танылған жас жигит те сол тутқынлар арасында еди. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда пайтахты Ерусалимди қолға киргизип, оны ўайран қылды. Елдиң көпшилик турғынларын тутқын етип алып кетти. Тутқынға түспеген яҳудийлер Мысырға қашып барды.

Яҳудийлер Бабилония сүргининде болғанда да өзлерине үй салып, саўда ҳәм дийханшылық пенен шуғылланған. Олар өз диний үрп-әдетлерине әмел қылған ҳалда, миллий өзлигин сақлап қалған. Даниел ҳәм Езекиел пайғамбарлар усы сүргин дәўиринде хызмет еткен. Кейин Яҳуда ели Персия ҳүкимдарлығы астында болғанда, яҳудийлерден базылары Зеруббабел ҳәм Ешуа басшылығында Яҳудаға қайтып барып, Ерусалимде Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Арадан жыллар өтип, Персия патшасының хызметиндеги яҳудий ҳәмелдары Нехемия да Яҳудаға қайтқан ҳәм Ерусалим дийўалларын қайта қурыў ислерине басшылық қылған.

Көп яҳудийлер өз ўатанынан узақта жасап қалған. Эстер китабында Персия патшалығында жасаған яҳудийлер туўралы сөз етилген. Бул ўақыялар б. э. ш. V әсирде Персия патшалығының пайтахты Сузада болған (4Пат 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Нхм 1:1-11; Ерм 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Дан 1:1-6).

Тир – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

туңғыш ул – Әййемги ўақытлары туңғыш ул жоқарғы орынға ийе еди. Әдетте туңғыш улға пәтия берилгенде, оған айрықша берекет тиленген. Туңғыш ул инилерине қарағанда еки есе көп мийрас алған. Әкесиниң өлиминен соң туңғыш ул шаңарақ басшысы есапланған.

Таўрат бойынша, Израил халқында ҳәр бир шаңарақтағы қарыннан биринши шыққан ул Қудайға тийисли болып, Оған бағышланыўы тийис еди. Барлық туңғыш уллардың орнына лебийлилер Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет қылған. Туңғыш улды қайтарып сатып алыўдың белгиси сыпатында руўханийлерге пул садақа етип берилген. Қудай Израил халқының туңғыш улларын Мысырдағы ең кейинги апаттан қурбанлық арқалы қутқарған, кейин ала бул Қутқарылыў байрамы етип белгиленетуғын болды (Жар 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Шығ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; Сан 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Нзм 21:15-17).

усынылған нанлар – Мухаддес шатырдағы столға, кейин ала Ибадатханадағы столға Израилдың он еки урыўы ушын он еки ашытқысыз нан қойылған. Бул нанлар Жаратқан Ийениң дәргайындағы столға қойылған, соның ушын еврейшеде «дәргайындағы нан» деп те аталған. Нанлар столда бир ҳәпте турғаннан соң, жаңа писирилген он еки нан менен алмастырылған. Столдан алынған нанларды тек ғана руўханийлер жеген. Усынылған нанлар Жаратқан Ийениң дәргайын билдиретуғын нышан болып, Қудай Израил халқының қүдирети ҳәм тәмийинлеўшиси екенлигин де билдирип турған (Леб 24:5-9).

Ушырасыў шатыры – Ушырасыў шатырының және бир аты Мухаддес шатыр. Адамлар Муўса арқалы Жаратқан Ийеден мәсләҳәт сораў нийетинде орданың сыртындағы шатырға келген. Жаратқан Ийе сол шатырда Муўсаға сөйлеген (Шығ 39:32; 40:2; Леб 1:1; 10:8).

фараон – Әййемги Мысыр патшаларының атамасы (Жар 41:1; Шығ 6:27).

Феникия – Израилдан арқа тәрепте Жер Орта теңизи бойында жайласқан жер. Бул жер Тир, Сидон, Арўад ҳәм Габол қалалары тәрепинен бақлаў астында болған. Ҳәзирги Ливан мәмлекетиниң Жер Орта теңизи бойындағы жери әййемги Феникия жерине туўры келеди (3Пат 5:1; 2Жлн 2:3, 11; Мрк 7:24; Елш 11:19; 15:3; 21:2).

филист халқы, филистлер, Филистия – Әййемги дәўирлерде Филистияның турғынлары филист халқы деп айтылған. Қанан жериниң қубла-батыс тәрепинде, Жер Орта теңизиниң бойында жайласқан еди. Жер Орта теңизиндеги Крит атаўында жасаған халықтан келип шыққан болыўы мүмкин. Филист халқы Газа, Ашкелон, Ашдод, Гат, Экрон қалаларына тийкар салған (Жар 26:1; Шығ 13:17; Бий 13:1; 2Пат 5:17).

Хабашстан – Еврейшеде бул «Куш» деп аталған. Жар 10:6 аят бойынша Хабашстанның турғынлары Нухтың ақлығы Куштың урпақлары болады. Хабашстан Мысырдың қубласында, шама менен Нубия ямаса Эфиопия аймағында жайласқан (4Пат 19:9; Эст 1:1; Заб 86:4; Ийш 11:11; Сеф 3:10).

хет халқы, хетлер – Ески Келисим дәўириниң басында бул атама Қанан нәсилинен болған Хеттиң әўладына айтылады. Ибрайым жасаған заманда Қанан елинде бир неше халықлар жасайтуғын еди. Олардың бири хет халқы еди. Хет халқынан болған Эфрон деген адам Ибрайымға Сараны жерлеў ушын жер сатқан еди. Израил халқы Қананды басып алғанда, хет халқын да жеңилиске ушыратқан еди. Патша Сулайман хет әўладларын аўыр жумысқа жумсаған. Б. э. ш. XVІІ әсирден XІІ әсирге дейин хет халқының патшалығы уллы бир патшалық болып, көп жерлерди ийелеген. Бул жерлер ҳәзирги Туркиядан қублаға қарай, Сирияға дейин созылған еди. Кейин ала Ассирия хет халқын жеңилиске ушыратып, олардың жерлерин басып алған (Жар 10:15; 23:1-20; 3Пат 9:20-21).

хиў халқы, хиўлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Хиў халқы Қанан елиниң орайында жасаған (Шығ 3:8; Нзм 7:1; Ешу 3:10; 3Пат 9:20).

Хош Хабар – Ески Келисим пайғамбарлары Масийх ҳаққында көп пайғамбаршылық қылған. Интизарлық пенен күтилген Масийхтың келгени ҳаққындағы хабар Жаңа Келисимде Хош Хабар деп аталады. Ийса адамзатты гүна ҳәм өлим күшинен азат қылыў ушын келген. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Қудайдың Патшалығына кире алады.

Ийса Масийх жер жүзиндеги хызмети даўамында Өз шәкиртлери менен бирге: «Қудайдың Патшалығы жақынласты!» деп жәрия қылып, адамларды тәўбе қылыўға ҳәм Хош Хабарға исениўге шақырған. Ийсаның Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери, адамзатты гүналардан азат қылыў ушын атанақ ағашта жан бериўи ҳәм үшинши күни өлимнен тирилиўи арқалы адамлар Хош Хабарды және де толық түсине баслады. Ийса аспанға көтерилместен алдын шәкиртлерине Хош Хабарды пүткил дүнья бойлап тарқатыў ўазыйпасын тапсырды. Шәкиртлер Ийсаның Масийх, яғный Қудай тәрепинен жиберилген Қутқарыўшы екенин айтып, Хош Хабарды жәриялай баслады.

Хош Хабар сөзи Жаңа Келисимдеги биринши төрт китапқа қолланылған. Бул Хош Хабарларда Ийса Масийхтың өмири, хызмети ҳәм тәлими сөз етилген (Мат 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Мрк 1:14-15; Лук 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Елш 1:8; 4:12; 5:42; 1Кор 15:1-4).

ҳалилуйя – Еврейше сөз болып, «Жаратқан Ийени алғыслаң» деген мәнисти билдиреди (Заб 110:1; 149:1; 134:1; Аян 19:1).

Шаббат күни – Израил халқында ҳәптениң жетинши күни, бизлердиң ҳәптемиз бойынша шемби күни. Бул күн мухаддес есапланып, дем алыў күни болған. Қудайдың Муўса арқалы берген нызамы бойынша, Шаббат күни жумыс ислеў қадаған етилген еди. Израил халқы Шаббат күнин Қудайға шүкир айтыўға бағышлаған. Бул күнде руўханийлер арнаўлы қурбанлық усынған.

Жаңа Келисим дәўирине келип, дин хызметкерлери Шаббат күнине тийисли қыйын қағыйдалар дизимин жаратқан. Ийса Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери менен бул дизимге қарсы шығып, адамларға дем алыў күниниң негизги мәнисин түсиндиреди ҳәм инсан Шаббат күни ушын емес, ал Шаббат күни инсан ушын жаратылғанын айтады (Шығ 20:8-11; 31:12-17; Леб 23:3; Сан 28:9-10; Нзм 5:12-15; Мат 12:1-14).

шайтан – Аспандағы жанзат, гүнакар периштелердиң басшысы. Бул периштелер жаўыз руўхлар, жинлер деп те аталған. Шайтан Қудайға ҳәм Қудайдың халқына қарсы шығады. Ол ҳәмме ўақытта жаўызлық қылыўға ҳәрекет етип, адамларды алдайды ҳәм оларды Қудайдың жолынан азғырады. Ийса Масийх күшли ерки ҳәм кәраматлары арқалы шайтаннан үстем екенлигин көрсетти. Жаңа Келисимде, бир күни шайтан пүткиллей жеңилиске ушырайды, деп жазылған.

«Шайтан» деген атама еврей тилиндеги «душпан, айыплаўшы» мәнисин билдиретуғын сөзден келип шыққан. Жаңа Келисимде шайтан және азғырыўшы деп те айтылады. Жаңа Келисимде, шайтан адамларды азғырыўға салады, деп айтылған. Ол «бул дүньяның ҳәкими» деп те аталған (Зхр 3:1; Мат 4:1-11; 25:41; Лук 8:12; Юхн 8:44; 12:31; Елш 10:38; 1Юхн 3:8; 2Кор 4:4; 1Сал 2:18; Аян 12:9, 10; 20:10).

шек – Шек таслаўда ағаш бөлеклери ямаса таслар қолланылған, усы арқалы Қудайдың еркин анықлаған. Базыда адамлар шек таслап, Қудайдан бир исти қалай ямаса қашан ислеў кереклигин сораған (Леб 16:8; Ешу 19:1; Юнс 1:7).

Эдом, эдом халқы, эдомлылар – Бул халық Яқыптың ағасы Эсаўдан келип шыққан. Эдом халқы Өли теңиздиң қубла ҳәм қубла-шығысындағы таўлы Сеир жеринде жасаған. Бул халық Израил халқының душпаны болып келген. Даўыттың ҳүкимдарлығы дәўиринде Израил халқы эдомлылардың жерин басып алды. Бирақ Даўыттың ҳүкимдарлығынан соң эдом халқы Израилға қарсы бас көтерип турған ҳәм нәтийжеде өз ғәрезсизлигине ерискен еди (Жар 36:8-9; Сан 20:14-21; 2Пат 8:13-14; 3Пат 11:14-22; 4Пат 8:20-22).

эфод – Еврейше сөз, бас руўханийдиң кийетуғын арнаўлы кийимин усылай атаған. Эфодқа тағылған қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес нәрселер сақланған. Айырым жағдайларда руўханийлер Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимнен пайдаланған. Ески Келисимниң базы аятларында эфод сөзи руўханийлердиң кийетуғын кийимине қолланылып, бул кийим зығыр таўардан тигилген. Бийлер китабында бул сөз бутты ямаса адамлар пал ашыў ушын пайдаланған затты билдирген (Шығ 28:6-14; 29:5; Бий 8:27; 17:5; 1Пат 23:9-12).

Эфрайым – Яқыптың улы Юсуп Мысырда еки уллы болады, үлкени Менашше, генже баласы Эфрайым еди. Эфрайым ҳәм Менашше урыўлары Юсуптиң усы еки улынан келип шыққан. Эфрайым генже ул болса да, Яқып оны Менашшеден жоқары қойып, пәтия берген.

Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан ажыралып шықты. Бул он урыў өз алдына мәмлекет қурып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Арқадағы урыўлар арасында Эфрайым ең үлкен урыў болғаны ушын, Ески келисимниң базы қатарларында Эфрайым деген атама он урыўға ҳәм олар орнатқан Израил патшалығына қарата қолланылған (Жар 48:17-20; 3Пат 11:26–12:24).

Яқып – Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен соң, Қудай оған «Израил» деп ат қойды. Соның ушын, Ески Келисимде Яқыптың әўладлары «Израил халқы» деп аталған. Көбинесе Ески Келисимдеги пайғамбарлар жазыўларында ҳәм қосық қатарларында Израил халқы Яқып ямаса Яқыптың әўлады деген ат пенен айтылады (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 27:56; Гал 1:19).

Жаңа Келисимде Ийсаның он еки елшиси арасында Яқып атлы еки шәкирти бар еди. Ийсаның Яқып деген иниси де болып, ол Ерусалимдеги жәмәәттиң абырайлы жолбасшысы ҳәм Жаңа Келисимдеги «Яқыптың хаты» авторы еди (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 26:36; Гал 1:19).

Яҳуда – Яқыптың он еки улының бири болып, Яҳуда урыўының бабасы еди. Яҳуда урыўы Израил елиниң қубла бөлиминдеги ең үлкен урыў болған. Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан айырылып шықты. Яҳуда ҳәм Бенямин урыўлары өз алдына ел болып, Яҳуда патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Ерусалим болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде қубладағы бул еки урыў Яҳуда халқы деп айтылып, усы урыўлар жасаған жер, Яҳуда ели деп айтылған.

Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Жетпис жылдан кейин, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде сүргиндеги яҳудийлердиң базылары Яҳудаға қайтып келди. Олар Ерусалимдеги Ибадатхананы ҳәм қала дийўалларын қайта қурды. Ерусалим қаласының әтирапында жасап атырған яҳудийлердиң жери Яҳуда патшалығынан кишкене еди (3Пат 12:17–12:24; 4Пат 25:18-21; Эзр 1:1-11; Нхм 1:1–2:8).

яҳудий – «Яҳудий» сөзи Яқып улы Яҳуданың атынан келип шыққан. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин, яғный қубла патшалықты басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Бабилониядағы жетпис жыллық тутқынлық дәўиринде ҳәм оннан кейин «яҳудий» сөзи Яҳуда халқына ҳәм улыўма Израил урыўларының әўладларына қолланылып, миллет мәнисин билдиретуғын сөзге айланған (4Пат 25:25; Нхм 1:2; 13:23; Ерм 32:12; Эст 3:6; Мат 27:29; Елш 2:5).

Яҳудия – Бул ат тек ғана Жаңа Келисим китапларында қолланылған, әдетте Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги төбешикли жерлерди билдиреди. Ески Келисим дәўиринде бул жерлер Яҳуда урыўына тийисли болған. Бул жер Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң «Яҳудия» деген ат пенен белгили болды. Жаңа Келисим дәўиринде «Яҳудия» Рим империясына кирген ўәлаят болған. Бул ўәлаяттың жери тек ғана Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги жерлерди емес, ал арқадағы Самария жерин ҳәм батыстағы Жер Орта теңизи бойындағы жерлерди өз ишине алатуғын еди (Мат 4:25; 19:1; Лук 3:1; 23:5; Елш 10:37).

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Берилген өлшем бирликлердиң өлшемлери анық белгили емес. Олар ўақыттың өтиўи менен өзгерип барған ҳәм орынларда бир-биринен өзгешелиги болған.

Аўырлық өлшеми
Гера | 0,5 гр
Беқа | 5,5 гр
Шекел | 11 гр
Мина | 550 гр
Талант | 34 кг

Сыйымлық өлшеми
Омер | 2,2 л
Сеа | 7,5 л
Эфа | 22 л
Кор/хомер | 220 л

Суйықлық өлшеми
Лог | 0,3 л
Ҳин | 3,7 л
Бат | 22 л

Сүўретлер

Сүўретлер

1. Мухаддес шатыр

2. Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

3. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

4. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Мухаддес шатыр

Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

«Ленинград кодекси» Ески Келисимниң қолжазбаларынан

Юнус пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. 1000-жыллары көширилген

Ески Келисимниң «Қумран» қолжазбаларының бири

Ийшая пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. ш. 100-жылларда көширилген

Ески Келисимниң «Әййемги грекше аўдарма» қолжазбаларынан бир бөлек

Ешуа китабынан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 200-жыллары көширилген

Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан «Папирус-52» деп аталған бөлек

Юхан жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 125-жыллары көширилген

«Кодекс Синайтикус» Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан

Матта жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 340-жыллары көширилген

Карталар

Карталар

1. Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

2. Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

3. Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

4. Он еки урыўдың жери

5. Ерусалим патшалар дәўиринде

6. Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

7. Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

8. Ассирия патшалығы

9. Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

10. Персия патшалығы

11. Александр Македонский патшалығы

12. Рим империясы

13. Палестина Ийса Масийх дәўиринде

14. Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

15. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

16. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

17. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

18. Павелдиң Римге алып кетилиўи

Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

Он еки урыўдың жери

Ерусалим патшалар дәўиринде

Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

Ассирия патшалығы

Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

Персия патшалығы

Александр Македонский патшалығы

Рим империясы

Палестина Ийса Масийх дәўиринде

Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

Павелдиң Римге алып кетилиўи

Table of Contents

Мухаддес Китап: Аюп

Алғы сөз

Аюп

- Алғы сөз
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42

Қосымша материаллар
Сөзлик

Адам Улы
амалек халқы, амалеклер
аммон халқы, аммонлар
амор халқы, аморлар
анақ халқы, анақлар
Арам
арфа
Аспан Патшалығы
Ассирия
атанақ ағаш
Ашера (кийели ағаш)
Аштарта
Ашытқысыз нан байрамы
Әке
әмеңгер
Баал
Бабилония, Бабилон
Башан
Галила үлкеси
Гилад
гиргаш халқы
гүна
диний муғаллим
ебус халқы, ебуслы
елши
Ең мухаддес бөлме
Ерусалим
Жабрайыл
Жаңа ай байрамы
Жаратқан Ийе
Жаратқан Ийениң Үйи
Жартас, қорғаўшы Жартас
жаўыз руўх
жәмәәт
жин
жоқарғы кеңес
зәйтүн

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы

Ибадатхана
Израил
Ийемизди еслеў кешеси
Ийе, Ийем, Ийемиз
Кәрнай
Кәрнай байрамы
келисим
Келисим сандығы
Кемош
кен халқы, кенлер
керуб
кийели тас
Қанан
қанан халқы, қанан халықлары, қананлы
Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы
Қудай
Қудай Таала
Қудайдың Патшалығы
Қудайдың Руўхы
Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы
Қудайдың Үйи
қурбанлық
Қутқарылыў байрамы
қутқарыў, қутқарылыў
қыз Сион
лебийли, лебийлилер
Лира
май
майлаў
Масийх
мәжилисхана
мәңгилик өмир
Мидия
Мидян, мидянлылар
мийрим
Михаил
Моаб, моаб халқы, моаблылар
Молох, Милком
мөр
Мухаддес
Мухаддес бөлме
Мухаддес Руўх
Мухаддес шатыр
мухаддеслер
Мысыр
ораза тутыў
орама китап, орама қағаз
Өлилер мәканы
өңирше, қалталы өңирше
пайғамбар
парисей
периз халқы
периште
Персия
Пурим байрамы
рефа халқы
Руўханий, бас руўханий
садақа
саддукей
Самария
самариялы
Сидон
Сион
суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр
суўға шомылдырыў
сүйиспеншилик
сүргин
Тир
туңғыш ул
усынылған нанлар
Ушырасыў шатыры
фараон
Феникия
филист халқы, филистлер, Филистия
Хабашстан
хет халқы, хетлер
хиў халқы, хиўлер
Хош Хабар
ҳалилуйя
Шаббат күни
шайтан
шек
Эдом, эдом халқы, эдомлылар
эфод
Эфрайым
Яқып
Яҳуда
яҳудий
Яҳудия
Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Сүўретлер

- Мухаддес шатыр

- Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Карталар

- Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

- Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

- Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

- Он еки урыўдың жери

- Ерусалим патшалар дәўиринде

- Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

- Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

- Ассирия патшалығы

- Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

- Персия патшалығы
- Александр Македонский патшалығы
- Рим империясы
- Палестина Ийса Масийх дәўиринде
- Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

- Павелдиң Римге алып кетилиўи